Τοπωνύμια
«Άγραφα μνημεία» λέγεται ότι είναι τα τοπωνύμια μιας περιοχής. Οι ντόπιοι για να μπορέσουν να γίνουν ακριβείς στην προσπάθειά τους να εξηγήσουν τι τους ανήκει, που βρίσκονται ή σε ποιο μέρος συμβαίνει κάτι, τα χρησιμοποιούσαν μεταξύ τους. Σχεδόν όλα –εκτός ίσως από τις εκκλησίες– δεν απαντούνται σε κανέναν χάρτη. Είναι τα ονόματα περιοχών (Εδαφονυμικά (Λειβάδι, Καυκάρα), Ανθρωπονυμικά (Σαββαγιάννη, Του Βουράκη Τ’ Αλώνι), Υδρωνυμικά (Βάνα, Πρώτη Πηγή) για τις οποίες μπορούν να συνεννοηθούν μόνον οι κάτοικοι της περιοχής, και συνήθως οι πιο μεγάλοι. Αυτά αποτελούν τον χάρτη από το δικό τους σύμπαν...
Χωράφια, υψώματα και σπηλιές, μεγάλες πέτρες και βράχια, στράτες, περάσματα και χαντάκια φτάσανε σε μας με «ονόματα» μέσα από την βοή της ίδιας της ιστορίας. Διασώζονται από πολύ παλιά, και ευτυχώς κάποια έχουν μπει στη ζωή και την κουλτούρα των ανθρώπων της περιοχής. Παρ’ όλα αυτά όμως, με την πάροδο του χρόνου δείχνουν να χάνονται και να αλλοιώνονται.
Και βεβαίως, η κάθε οικογένεια γνώριζε και κάποια που δεν τα γνώριζε η άλλη, αφού αφορούσαν οικογενειακά χωράφια, μερικές φορές πολύ μικρά για να έχουν «αξία» στο υπόλοιπο χωριό. Πολλά πάλι χάθηκαν, επειδή περάσαν σε άλλες οικογένειες (αγορά γης), ή γιατί διαφοροποιήθηκαν τα δεδομένα που δημιουργούσαν την ονομασία (βράχοι που έσπασαν για να γίνουν πέτρινοι τοίχοι, δέντρα που έπεσαν από τα χρόνια κλπ). Άλλα πάλι χωράφια που βρισκόντουσαν σε σχετική απόσταση από το χωριό δεν αναζητήθηκαν από τους κληρονόμους τους γιατί έχουν απαξιωθεί σήμερα. Ευτυχώς, όμως, το χωριό επειδή είναι μικρό δεν έχει απεριόριστο αριθμό τοπωνυμίων. Έτσι τα περισσότερα από αυτά, όσο γρήγορα κι αν τρέχει ο σημερινός κόσμος, μένουν και αντιστέκονται.
Θα προσπαθήσουμε μια καταγραφή (κατ’ αλφαβητική σειρά) στα τοπωνύμια γύρω και μέσα στο χωριό Βωλάξ. ‘Οσα γράμματα βρίσκονται μέσα σε παρενθέσεις δεν προφέρονται στη τοπική γλώσσα -υπονοούνται:
[το] Αλωνάκι,
[το] Αλών(ι),
[το] Άπλωμα (τοποθεσία που βαφτίστηκε έτσι από τα τότε παιδιά, στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’80, και έχει επικρατήσει μέχρι σήμερα),
[η] Αποκωλιασμέν(η),
[το] Β(ου)νό,
[η] Βάνα,
[η] Βάρδα,
[τα] Βρυσάκια,
[οι] Γαρουφαλιές/Γαρουφωλιές,
[η] Γκαγκέλη (σε παλαιότερα έγγραφα εμφανιζόταν ως Γκατζέλη),
[η] Γ(ου)λίκα,
[η] Γρίζα ή Ζαρανί,
[τα] Δεντρά (το παλαιότερο γραπτό τοπωνύμιο. Εμφανίζεται ως Δεντριά από τα τέλη του 1600),
[η] Καμμένη Πλάκα,
[το] Καμπί,
[το] Καράβι (τοποθεσία που βαφτίστηκε έτσι στον μεσοπόλεμο από τον ήχο των νερών που έτρεχαν),
[η] Καυκάρα,
[η] Κορακοφωλιά,
[το] Κο(υ)ρνάρ(ι) ή Κορνάρ(ου),
[η] Κουκ,
[η] Κουλαρού/Κωλαρού,
[η] Κυδωνιά,
[το] Λα(γ)ούδ(ι),
[το] Λαμπίρ,
[το] Λειβάδ(ι),
[τα] Μάγια,
[ο] Μεγάλος Γκρεμ(ν)ός,
[ο] Μπισνάδος/Μπιζνάδος,
[το] Μπουρό/Μπωρό,
[του] Νικόλα (πρόκειται για δύο διαφορετικά χωράφια με το ίδιο όνομα. Το ένα από τα δύο αναφέρεται και ως Αλώνι),
[η] Παραγγεριά,
[το] Πατητήρ(ι),
[η] Παχιανάμμος,
[τα] Περάματα,
[ο] Πέτασος,
[;] Πετρακάκη,
[ο] Πετριάδος,
[το] Πηγάδι ή [η] Πηγή,
[η] Πρώτη Πηγή,
[η] Σαββαγιάν(νη),
[η] Σαββαγιάν(νη) Τ(η)ς Μπίλιας –διαφορετικό μέρος,
[;] Σαμπερλίκ,
[η] Σκεπανή,
[το] (Τ)ζεράν(ι), Του Βουράκη Τ’ Αλών(ι) (Πλάκα),
[η] Τράχ(η),
[η] Φ( )τιά,
[τα] Φαράγγια,
[η] Χο(υ)ντρή.
Ακολούθως, υπάρχουν και τα ομώνυμα σημεία: Άγια Βενεράντα (τουλ. από το 1700), Αγία Μαρίνα (τουλ. από το 1700), Άγιος Μάρκος (1926), Εκκλησία, Θέατρο (1996), Καλαμάν (τουλάχιστον από το 1783), Μουσείο (1995), Παπαδικό (1910), Πίσω Πλατεία, Πλατεία (1994).
Μέσα, όμως, από πωλητήρια και διαθήκες, υπάρχουν και κάποια που δεν έφτασαν ως τις μέρες μας και έτσι δεν γνωρίζουμε την ακριβή τους θέση:
(η) Αλωνίστρα (σε έγγραφο του 1755),
(οι) Ασκέλες (επίσης το 1755),
(το) Άσπρο Βουνί (1755),
(ο) Βριάδος (1755),
(οι) Γαϊλουφωλιές (έχει άραγε σχέση με τις Γαρουφαλιές;),
[το] Γλυφό Πηγάδι,
[;] Καγιάνου,
[τα] Καλά Ξυνά/Καλαξινά (1755),
[η] Κορακιά (1755),
[οι] Κυρκομίδες,
[;] Μυ(ν)δρινού,
[τα] Παπαδικά,
[η] Σουπάνη (1755).
— Leopold Dustal