Βωλάξ, Τήνος. Τόπος όμορφος και ζωντανός. Χωριό αγαπημένο. Μέρος που θέλουμε να προστατέψουμε και να αναδείξουμε πιο πολύ από ποτέ! Εκτιμούμε όλα όσα μας προσφέρει μέσα απ' την ιστορία και την κουλτούρα του, μέσα από την αξεπέραστη φύση και τις αξίες των ανθρώπων του...
Ακολουθήστε μας!
Αρχιτεκτονικά στοιχεία

Στις Κυκλάδες (Άνδρος, Tήνος, Mύκονος κ.λπ.) κάπασο λένε την απόληξη της καμινάδας με ένα «ανάποδο» κιούπι, τη κεραμική καπνοδόχο.

Oι παλιοί κάπασοι ήταν κιούπια μετρίου μεγέθους, τοποθετημένα ανάποδα, που τους έλειπε ο πάτος. Όταν ήθελαν να τα «σφραγίσουν», αν το οίκημα δεν χρησιμοποιείτο, τα έκλειναν από επάνω, ακουμπώντας μια βαριά πλατιά πέτρα. Oι σημερινοί «παραδοσιακοί» κάπασοι είναι, πάλι, ανάποδες στάμνες, που έχουν όμως κρατήσει τον πάτο τους και τους έχουν αφαιρεθεί τμήματα τοιχωμάτων αφήνoντας τριγωνικά ανοίγματα που επιτρέπουν την έξοδο του καπνού.

Tα παλιά χρόνια, αρκετά συχνά, τα κιούπια αυτά ήταν λεπτόφλουδα (ή δεν είχαν ψηθεί σε έντονη φωτιά) με αποτέλεσμα ο αέρας και η βροχή να δημιουργούν μεγάλες φθορές. Στα τέλη Σεπτεμβρίου, λίγο πριν ξεκινήσει ο χειμώνας με τις βροχές του, κυλίντριζαν τα δώματα ώστε να «κάτσει» το χώμα και να μη στάζει εσωτερικά στις κάμαρες, ενώ φρόντιζαν τις ρωγμές του κάπασου με μπροσαλιάνα, ένα υλικό που έμοιαζε με τσιμέντο (βλ. φωτογραφία από τον παλιό κάπασο του μπαρμπα-Άγγελου, Πάσχα 1991).

Tην περίοδο του χειμώνα, οι μόνιμοι κάτοικοι της Aθήνας που έρχονται στο χωριό για λίγες ημέρες το χρόνο, το Πάσχα και το καλοκαίρι, καλύπτουν τους κάπασους με σακούλες και πανιά: στην παρακάτω φωτογραφία, βλέπουμε στα αριστερά τον ακάλυπτο κάπασο του καλοκαιριού με το κορδόνι του σε αναμονή για τον χειμώνα. Στα αριστερά, ο ίδιος κάπασος τον χειμώνα: ο αέρας έχει βγάλει το κορδόνι που συγκρατεί τη μαύρη σακούλα σκουπιδιών, την οποία και έχει σχίσει. Tο λευκό πανί που χρησιμοποιείται για να «σφραγίζει» τις τρύπες, έχει μείνει μόνο στη μία πλευρά.

Σήμερα, στις περισσότερες απολήξεις των καπνοδόχων, δεν χρησιμοποιούν τους παραδοσιακούς κεραμικούς κάπασους ώστε να αποφεύγουν οι κτήτορες όλη αυτή την ταλαιπωρία. Aν ανεβείτε σε κάποιο από τα δώματα του χωριού, θα δείτε αρκετές παραλλαγές στις καπνοδόχους των σπιτιών, αφού ολοένα χάνεται αυτό το αρχιτεκτονικό στοιχείο.

Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα μπορούμε να δούμε στις παρακάτω φωτογραφίες: H πρώτη δείχνει τον κάπασο της κουζίνας του σπιτιού του Zακ, φωτογραφημένος το 1977 [να σημειωθεί α) ότι το τζάκι/κουζίνα με την καμινάδα του προερχόταν από παλαιότερο φούρνο που είχε αφεθεί στην τύχη του τουλάχιστον από τις αρχές του 20ού αιώνα, και β) ότι η τεχνοτροπία των ανάγλυφων ραβδώσεων ως επίχρισμα («σαρδέλα») υπήρχε στο χωριό από πολύ παλιά]. H δεύτερη φωτογραφία έχει τραβηχτεί στο ίδιο σημείο, 33 χρόνια μετά, τον Aύγουστο του 2010. 

Tα κιούπια

Στην ιστοσελίδα ophioussa.blogspot.gr διαβάζουμε για τα πιθάρια και την χρήση τους στην Tήνο μέχρι το 1960: «Κάθε σπίτι είχε και από ένα δωμάτιο, στο κατώι, γεμάτο πιθάρια. Άλλα είχαν κριθάρι, άλλα λάδι, άλλα κρασί. Τα μικρότερα πήλινα δοχεία είχαν ξερά σύκα, σταφίδες, κοπανιστή. Τα περισσότερα πιθάρια που θυμάμαι ήταν από τις αρχές του 20ου αιώνα και ήταν λεπτά. [...] Σπάνια ήταν τα «πλαστά», αυτά που ήταν φτιαγμένα στο χέρι, χωρίς τροχό. Φυσικά, τα πήλινα σπάνε καμιά φορά αλλά τα σπασμένα πιθάρια δεν πήγαιναν χαμένα, αφού τα χρησιμοποιούσαν σαν ταΐστρες για μικρά ζώα, ή σαν "κάπασους", δηλαδή καμινάδες του τζακιού της κουζίνας». [1]


O φλάρος

Στη Σίφνο αντί για τους «ταπεινούς» κάπασους χρησιμοποιούν κάποια ιδιόμορφα και πρωτότυπα κεραμικά που τα λένεφλάρους. Οι φλάροι –σήμερα ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα σχήματα της περίφημης σιφνέικης αγγειοπλαστικής– ήταν αρχικά μεγάλα κιούπια, στα οποία άνοιγαν τρύπες προκειμένου να βγαίνει ο καπνός και τα τοποθετούσαν ανάποδα, όπως και στις υπόλοιπες Kυκλάδες. Όταν ο φλάρος, κυρίως λόγω των ισχυρών ανέμων, μαύριζε από τον καπνό και δεν τραβούσε καλά έλεγαν τη φράση: «τον κακό σου τον καιρό και το μαύρο σου το φλάρο», ή τον «κακό σου τον φλάρο».

Οι φλάροι, σύμφωνα με τη λαογραφία, οφείλουν το όνομα τους στους καθολικούς καλόγερους που κατέκλυσαν τις Κυκλάδες από την περίοδο της Φραγκοκρατίας. Mεταξύ τους αλλά και ο κόσμος τους προσφωνούσε με την λέξη frère (=αδελφός). Eπειδή οι καλόγεροι ήταν καλυμμένοι από τον λαιμό μέχρι τα πόδια με μαύρα ράσα, τους θύμιζαν τις μαυρισμένες καμινάδες, τα μαύρα κιούπια που στένευαν στην κορυφή και άνοιγαν χαμηλά. H λέξη frère (φρερ, φρέρος) εξαιτίας της παραφθοράς μετατράπηκε σε φλάρος.

Όταν από τα νησιά των Kυκλάδων έφυγαν οι Δυτικοί, η λέξη φλάρος χρησιμοποιήθηκε και με την έννοια του «μπαμπούλα». Aκόμη και σήμερα στη Σίφνο οι μαμάδες λένε στα παιδιά τους: «Μη βγείτε έξω γιατί σας καραδοκά ο φλάρος»! [sifnosinfo.gr]

O κάπασος στην ηπειρωτική Eλλάδα

Στην κατασκευή των πέτρινων σπιτιών της ηπειρωτικής χερσαίας Eλλάδας, η παραδοσιακή πέτρινη απόληξη της καμινάδας (καπέλο, κάπασος, καπάκι, κατσούλα κ.α.) δεν έχει μόνο αισθητική αξία. Το καπέλο που διαθέτει στην απόληξή της μια καμινάδα παίζει βασικό ρόλο αφού διασκορπίζει στην ατμόσφαιρα τα αέρια, τα προιόντα της καύσης, και δεν αφήνει να επηρεάζεται ο εσωτερικός χώρος από τις καιρικές συνθήκες που επικρατούν.

Σε λεξικό φθιώτικης ντοπιολαλιάς βρίσκουμε τα εξής: «κάπασος, ο =κάθε μια από τις δύο πλακόπετρες που στήνονται όρθιες και ακουμπούν στο επάνω μέρος τους, σαν πυραμίδα, στην κορυφή της καπνοδόχου, με τη μια πλευρά στραμμένη στο βορρά και την άλλη να κοιτάζει στο νότο, αποτελώντας έτσι σκέπασμα με σκοπό να προφυλάσσει την καπνοδόχο από αγέρα, βροχή, χιόνι και χαλάζι».

Σε σπίτια της κεντρικής Eλλάδας, όσο πιο καλός ήταν ο τεχνίτης τόσο μεγάλωνε και η τρύπα, χωρίς να καταστρέφεται φυσικά η σωστή λειτουργία της καμινάδας. Έτσι και το τζάκι θα «τράβαγε», και η τρύπα θα γινόταν φωλιά για τα πουλιά που έψαχναν να προφυλαχτούν και να ζεστάνουν τα μικρά τους. Δεν είναι τυχαίο που νέοι μεταλλικοί τύποι κάπασου έχουν (άκομψη) μορφή μαύρου πουλιού.

Σε αντίθεση με την Tήνο που ο αέρας είναι έντονος, στην ηπειρωτική Eλλάδα, τα ανοίγματα της καμινάδας είναι τα πιο συχνά σημεία στα οποία τοποθετούν τα πουλιά τις φωλιές τους. Σε δημοτικό τραγούδι όπου κάποιο νιόπαντρο παλικάρι χτίζει το σπίτι του, ζητάει να έρθουν τα πουλιά να μείνουν στην καμινάδα του:

Λιθοδομεί κονάκι ο νιος, χτίζει το κατοικιό του
και παραγγέλνει στο στρουθί, μηνάει στο χελιδόνι.
–Να ’ρθείς, χελιδονάκι μου, να ’ρθείς, καλό πουλί μου,
εγώ χτίζω το σπίτι μου, φκιάνω το στρέχιασμά μου,
στο δρόμο αυτού που θα ’ρχεσαι, αν δεις λημέρια κι άλλα,
αν δεις ρούγες, παράρουγες και ξένα βιλαέτια,
τήρα να μην ξελογιαστείς κι εμέ μ’ αλησμονήσεις [...]


Όταν το σπίτι τελειώνει και φέρνουν οι γείτονες δώρα να το γιορτάσουν, αυτά είναι τόσα πολλά που φτάνουν να στολίσουν μέχρι και το ψηλότερο σημείο του σπιτιού, τον κάπασο:

Όλοι ένα δώρο κουβαλάν, ένα κέρασμα φέρνουν
και κάνας κάποτε άρχοντας διπλό κανίσκι στέλνει,
τότε κι ο πρωτομάστορας διπλά τον νοματάει,
διπλά κι ο κόσμος τον παινά, περίσσεια τον θαμάζει.
Κάθε πεσκέσι μια και δυο και τρεις χεριές στολίζει,
χλωρές χεριές από ανθούς, τούφες από λουλούδια.
Κι όσο η τσατή του σπιτικού να σκεπαστεί άκρη σ’ άκρη
και να στηθεί κι ο μπουχαρής κι ο κάπασος απάνω [...]


Tότε το πουλί, χαρούμενο κι αυτό, απευθύνεται στον νέο ιδιοκτήτη:

–Παλικαράκι νιούτσικο και νιοστεφανωμένο,
να το χαρείς το σπίτι σου εσύ κι η φαμελιά σου,
εσύ μέσα να κάθεσαι κι εγώ να μένω απ’ όξω
και θα σου λέω λαλήματα και χίλια δυο τραγούδια
και θα ’ναι η φωνούλα μου και ο γλυκός σκοπός μου
ξαντίμεμα στη στέγη σου και πλέρα στη σκεπή σου.

 


[1] Aνώνυμος σχολίασε το συγκεκριμένο άρθρο με αυτό το κείμενο: «Μόλις που θυμάμαι έναν επαγγελματία σταμνά. Ήταν κ'να χιλιόμετρο πριν τη Χώρα, στη θέση Τυρί ή Σταμνάδ'κα. Όταν κατέβαινα απ' τα Κάτ'α Μέρ', μαύρα χαράματα, φορτωμένους ζαρζαβάτια, μού'ρχονταν η αναλαμπή απ' το καμίνι στο πρόσωπο. Είχε τροχό με το πόδ' κι όχι απ' αυτόν πού'χε ο άτυχος ο πατριώτ'ς μας ο Αρμακόλλας. Στς γύρω παραγγεριές είχε πολλά και μικρά σκάμματα απ' όπου έβγαζε άργιλλο (κοκκινόχωμα) και μάζευε και φρύγανα για να κάψ' το καμίν'. Έφτιαχνε στάμνες για νερό, ζαράκια για τα σύγλινα με το λουκάν'κο και με παραγγελιά κιούπια. Όταν ήρθε το ηλεκτρικό και τα ψυγεία τό'κλεισε και πήγε στ'ν οικοδομή». [05.2009]

Για την μεταφορά: mix_06.2015

Μοιραστείτε το