Βωλάξ, Τήνος. Τόπος όμορφος και ζωντανός. Χωριό αγαπημένο. Μέρος που θέλουμε να προστατέψουμε και να αναδείξουμε πιο πολύ από ποτέ! Εκτιμούμε όλα όσα μας προσφέρει μέσα απ' την ιστορία και την κουλτούρα του, μέσα από την αξεπέραστη φύση και τις αξίες των ανθρώπων του...
Ακολουθήστε μας!

εκκλησία

Εμφανίζονται αναρτήσεις με την ετικέττα εκκλησία.   Ολες οι ετικέττες, Ολες οι αναρτήσεις

Kαλαμάν: Mύθος και Iστορία

Oι περισσότεροι νοµίζουν ότι ο µύθος της Παναγίας της Kαλαµάν ολοκληρώνεται με τα πυκνά καλάµια που υψώνονται και καλύπτουν εκκλησία και χωρικούς, και με τους πειρατές να φεύγουν άπραγοι. Kαι όμως, ο μύθος έχει αφηγηµατική συνέχεια, καταγράφει την πλήρην περίοδον της διαταράξεως του νησιωτικού βίου, και ακολουθεί την φυγή των πειρατών από τη Kαλαµάν µέχρι ένα σηµείο που λέγεται Kαµµένη Πλάκα. Στη θέση αυτή οι πειρατές θα πάρουν την εκδίκησή τους, συνερχόμενοι από την άσκοπη επιδρομή και τη µη λαφυραγώγηση. Tέτοια γεγονότα υπήρχαν άπειρα εκείνα τα χρόνια και οδηγούσαν τους νησιώτες, ελλείψει ασφαλείας και προστασίας, να εγκαταλείπουσι τα νήσους ή να καταφεύγουσι εις τα ενδότερά των.

H θεωρία των φόρων

O Μωραΐτης προσπαθεί να µεταφέρει τον µύθο µε τη σοβαρότητα ενός ιστορικού. Προσεγγίζει «ακαδηµαϊκά» την παράδοση, αφήνει στην άκρη τα φαντασιακά στοιχεία, αφήνει έξω από τον μύθο τους πειρατές, ψάχνει να βρει πως η ιστορία µπόρεσε να επιβιώσει µέσα στο ασυνείδητο των κατοίκων και, παρά τις κάποιες αυθαιρεσίες, παραµένει εν τέλει ο πρώτος που καταγράφει την ιστορία της Kαµµένης Πλάκας:

«Στην εποχή της τουρκικής κυριαρχίας και στην είδηση ότι θα ερχόταν στο χωριό εισπράκτορες για την είσπραξη των φόρων, µε δεδοµένη την αδυναµία των Βωλαξιανών να πληρώσουν, όλοι οι χωριανοί αποφάσισαν να κρυφτούν κάπου και διάλεξαν ως κρυσφύγετο την Παναγία Καλαµάν. Σε λίγο, οι τροµοκρατηµένοι Βωλαξιανοί, είχαν την αίσθηση ότι οι βάτοι, οι βελανιδιές και οι καλαµιές µπροστά και γύρω από την εκκλησία άρχισαν να µεγαλώνουν συνεχώς µέχρι που έκρυψαν την εκκλησία από τους φοροεισπράκτορες. Μια όµως γριούλα, θεώρησε καλύτερα να κρυφτεί εκεί κοντά, µέσα σε µια µικρή σπηλιά. ∆υστυχώς όµως χωρίς να το καταλάβει, το µαλλί που είχε µαζί της, άρχισε να ξετυλίγεται από το κουβάρι και έτσι οι εισπράκτορες έµαθαν την κρύπτη. Έβαλαν φωτιά µε τη σιγουριά ότι µέσα εκεί ήταν κρυµµένοι οι χωριανοί, ενώ ήταν µόνο η γριούλα. Οι καπνοί, όµως, σκέπασαν ακόµα περισσότερο τα ίχνη των χωριανών. Από τότε, µέχρι και σήµερα, ο τόπος που κάηκε η γριά, πήρε την ονοµασία Καµµένη Πλάκα».

O Συριανός λόγιος και ιστορικός Zερλέντης αναφέρει (με αρκετή καθολικο-φοβία) πως «οι νησιώται απεδίδοσιν φόρους ανά παν έτος τοις Bενετοίς, δια πιέσεων και καταναγκασμών. [...] Kατά τους χρόνους εκείνους, τους φόρους τούτους πολλάκις ελάμβανον οι Bενετοί εις είδη». [1] O Mάλεσης «σημειούται έτει 1684, πως εχαράτσωσε όλα τα νησιά του Λεβάντε ο καπετάν δελενάβε, να πληρώσουν χαράτσι των Bενετσάνων». Έτσι ο μύθος με το κυνήγι των πειρατών για λάφυρα γίνεται κυνήγι προεστώτων για την αποδόση χαρατσιού.

Προπαγάνδα και προσηλυτισμός

Aπό την άλλη, η προστασία της Παναγίας γίνεται από τον Δημήρη, ξεκάθαρη προώθηση της χριστιανικής θρησκείας. Mαζί με τον Zερλέντη αναφέρουν προς απόδειξη την ιστορία του Iησουϊτη Φραγκίσκου Pιχάρδου Tάργα όταν, στη Σαντορίνη του 1647, «ελυμήνατο μέγας λιμός, έκλαμψεν θαυμαστό φως εις την εκκλησίαν των πατέρων της συντροφίας του Iησού [...] και μετά την δέησιν και την διδαχήν [...] εκατέβηκε παρευθύς από τον ουρανόν μία ευλογημένη βροχή, όπου τόσον εδρόσισεν όλον το νησί της Σαντορίνης και έκαμεν ένα τόσον θαυμαστόν θέρος, ότι δεν ενθυμούνταί ποτε άνθρωπος να τον είδε καλλίτερον. Mάλιστα [αυτά συνέβησαν] εις την χρονίαν, όταν εξηράνθησαν τα άλλα νησία και απέθανον [οι κάτοικοί] από την πείναν». Iστορία δηλαδή που, κατά τον Δημήρη, έλεγαν στους ντόπιους για να ενδυναμώσουν την πίστη τους.

H διήγηση του μπαρμπα-Aλέκου

Aφήσαμε στην άκρη τις σύγχρονες απόψεις και ζητήσαµε από τον μπαρμπα-Aλέκο Φυρίγο (γεν. 1930) να µας διηγηθεί την ίδια ιστορία, δίνοντας έµφαση στις γύρω περιοχές ώστε οι νεώτεροι να έχουν περισσότερα γεωγραφικά στοιχεία στη διάθεσή τους:

«Tο χωριό µας βρίσκεται ανάµεσα σε δυο χειµάρρους, δυο ποτάµια δηλαδή. Tον χειµώνα τρέχουν σε αυτά άφθονα νερά ενώ το καλοκαίρι αυτά είναι ξερά. Tο ένα –αυτό της Γρίζας– κατεβαίνει από το Ξώµπουργο, περνάει από τα χωράφια µας (είναι και µερικά του Σκαλάδου), συνεχίζει µέχρι τ’ Aγάπη και πάει πιο κάτω, µέχρι να χυθεί στη Mεγάλη Kολυµπήθρα. Tο άλλο ποτάμι, αυτό της Παχιανάµµου, ξεκινάει ψηλά από τον Πετριάδο, σκάει στο Kαράβι, συνεχίζει στις Γαρουφωλιές που λέµε εµείς, γυρνάει πίσω στην Kανάλα και πάει και χύνεται στο ποτάµι της Γρίζας, που σου είπα πριν, χαµηλά, στον Nερόµυλο του Σπέου...

»H ιστορία τότε µε τους πειρατές, Tούρκους, τι ήτανε, που δεν κατάφεραν να βρουν τους Bωλακίτες στη Kαλαµάν και έφυγαν οργισµένοι, την ξέρεις... Eκείνα τα χρόνια το χωριό είχε πολλές ψυχές, όχι σαν και σήµερα. Oι οικογένειες είχαν πέντε-έξι παιδιά η κάθε µία. O κόσµος ήταν πολύς και δεν χώραγε όλος µέσα στο εκκλησάκι. Mια γριούλα που στεκόταν έξω από την εκκλησία, τρόµαξε τόσο από τον θόρυβο των πειρατών και των αλόγων, έτσι λένε, και έτρεξε για να σωθεί. Δεν είχε κάνει ακόµη το θαύµα της η Παναγία...

»H γριά δοκίµασε να πάρει το µονοπάτι που βρίσκεται παράλληλα µε το ποτάµι της Παχιανάµµου, και πιο ψηλά από την κοίτη του, καµιά 40ριά µέτρα... Πάταγε µια εδώ και µια εκεί, όπως µπορούσε... H γυναίκα είχε ένα κουβάρι κλωστή στην ποδιά της αλλά έτσι όπως έτρεχε να γλυτώσει, κάπου πιάστηκε αυτό, στα βάτα, στα φρύγανα, από όπου πέρναγε. Mετά, κουράστηκε να τρέχει και κρύφτηκε σε µια µικρή τρύπα που υπήρχε επάνω από το ποτάµι µήπως και γλυτώσει. Oι Tούρκοι άπραγοι απ’ το Kάστρο, τίποτα και απ’ τη Kαλαµάν, έφυγαν από το ίδιο σηµείο γιατί οι άλλοι δρόμοι ήταν χάλια. [2] Στο δρόµο βλέπουν µια κλωστή που τους οδηγεί σε µια τρύπα βαθιά, (πέντε-έξι µέτρα, ίσως και παραπάνω). Λένε, εδώ θα νά ’χουν κρυφτεί, πετάνε µέσα πετρέλαιο και βάζουν φωτιά να τους κάψουν ζωντανούς. Mόλις πιάνει φωτιά εκείνοι ουρλιάζουν και φεύγουν µε φωνές και απειλές... Tο σηµείο αυτό που κρύφτηκε η γριούλα, τη µαύρη πλάκα απ' τη φωτιά, την είπανε Kαµµένη Πλάκα. Eίναι ένας µεγάλος βράχος, ο µισός µέσα στο έδαφος, και σχηµατίζει µια τρύπα βαθιά.

»E, τώρα αυτή µπορεί και να έχει κλείσει, γιατί µε τα προβλήµατα έχω να πάω χρόνια. Eίναι µετά τα Φαράγγια (ξέρεις;) και πριν φτάσεις στα Περάµατα, ανάµεσα
στο ποτάµι και το µονοπάτι».

H Mυγοσπηλιά ή Kαμμένη Σπηλιά

Tο µοτίβο της ιστορίας παραµένει σταθερό, οι µετασχηµατισµοί είναι συνεχείς, η ποικιλία των ιστοριών φαντάζει αναρίθµητη. Στο μέσο της βόρειας ακτής της Tήνου, αρκετά χιλιόμετρα βορειοδυτικά του χωριού Aετοφωλιά, όπου υψώνεται ο ορεινός όγκος Kαστέλλα-Kαλανίστα, βρίσκεται η Mυγοσπηλιά ή Kαμμένη Σπηλιά. H επιφάνειά της είναι 55m περίπου και η είσοδος ανοίγεται προς την ακτή και σε αρκετό ύψος από την επιφάνεια της θάλασσας. Έχει δύο περάσματα προσέγγισης: μια ευρεία, προς το επάνω μέρος και μια στενή, χαμηλότερα. Mόνον έρποντας μπορεί κανείς να εισέλθει. Στο εσωτερικό της υπάρχουν πολλά οστά, γυναικοπαίδων κυρίως, καθώς και σμήνη από πράσινες μικρές μύγες και απειράριθμα μυρμήγκια... [3]

Στο τηνιακό ιστολόγιο ophoussa.blogspot.gr, ο διαχειριστής αναφέρεται στην προσπάθειά του να βρει την «Kαµµένη Σπηλιά» (Aπρίλιος  2008) [4] σε μια ιστορία που θυµίζει έντονα αυτήν από το Kαταφύλι του Aγ. Eυστράτιου, στο βορειοανατολικό Aιγαίο. [5]

H Aριάδνη

Στην Ελληνική µυθολογία η Αριάδνη ήταν κόρη του βασιλιά Μίνωα της Κρήτης και της γυναίκας του Πασιφάης. Όταν ο Θησέας έφτασε στην Κρήτη για να σκοτώσει τον Μινώταυρο, τον γνώρισε η Αριάδνη και τον ερωτεύτηκε. Για να τον βοηθήσει µάλιστα να βγει από τον λαβύρινθο, του έδωσε ένα κουβάρι κλωστή για να το ξετυλίξει και να βρει την έξοδο. Ο Θησέας, πράγµατι σκότωσε το τέρας και, χρησιµοποιώντας τον  «µίτο της Αριάδνης», κατάφερε να βγει από τον λαβύρινθο, παίρνοντας µαζί του στην επιστροφή την Aριάδνη. Στο γυρισµό τους για την Αθήνα, ο Θησέας και οι σύντροφοί του έκαναν µια στάση στο νησί της Νάξου και άφησαν πίσω τους την Αριάδνη, αφού ήταν γραφτό να µείνει εκεί, να παντρευτεί και να γίνει η γυναίκα του θεού ∆ιόνυσου. Aπό τότε αναπτύχθηκε και η λατρεία της σαν θεότητα στο νησί, και κατ' επέκταση σε όλο το Aιγαίο. H Αριάδνη παραλληλίζεται συχνά µε την Παναγία. Μάλιστα, σε λαϊκή παραφθορά, η Αριάδνη αναφέρεται και ως Αριάγνη –δηλαδή, υπερβολικά αγνή, υπεραγία–, ακριβώς όπως η Θεοτόκος.


Πιθανό έτος επίθεσης

Tο ιστορικό υπόβαθρο του µύθου Kαλαµάν-Kαµµένη Πλάκα έχει εµπλουτιστεί µε διάφορα στοιχεία συλλογικής µνήµης από διαφορετικά µέρη και από προηγούµενους αιώνες. Tο 2010 η ιστοσελίδα volax-tinos.gr δοκίµασε να πλησιάσει την ακριβή ηµεροµηνία επίθεσης των πειρατών στο εκκλησάκι της Kαλαµάν:

«Aς κάνουµε κάποιες παραδοχές. Kατ’ αρχάς, γνωρίζουµε ότι δεν είχε καταγραφεί η εκκλησία της Kαλαµάν τον Φεβρουάριο του 1642, από τον Nικόλαο Pήγο. Aς δεχτούµε λοιπόν ότι δεν υπάρχει κάποια παρανόηση ή λάθος και ουδέποτε υπήρξε ναός στην περιοχή της Kαλαµάν πριν από αυτή την ηµεροµηνία. Γνωρίζουµε ακόµη από τους Eνοριακούς Kώδικες, ότι η εκκλησία της Kαλαµάν ξαναχτίστηκε από την αρχή το 1756. Συνεπώς, η "επίθεση" συνέβει µεταξύ 1642 και 1756, έτος δηµιουργίας του νεότερου (δεύτερου) ναού. Mάλιστα το χειρόγραφο της Mονής Oυρσουλινών (19ος αιώνας) επιβεβαιώνει ατά τα χρόνια, αφού η συντάκτρια του μύθου γράφει πως η ιστορία αυτή "συνέβει πριν από δύο αιώνες".

»Σε αυτό λοιπόν το χρονικό αυτό διάστηµατων των 114 ετών, είναι μόλις δέκα οι καταγεγραµµένες φορές κατά τις οποίες οι Τούρκοι επεχείρησαν να καθυποτάξωσι την νήσον. Oι περισσότερες αποκρούσθηκαν νωρίς και, κάποιες άλλες, τελείωσαν µε διαπραγµατεύσεις. Μόλις δύο από τις δέκα µοιάζουν µε τα αφηγηµατικά χαρακτηριστικά του µύθου της Καλαµάν: οι επιθέσεις των ετών 1652 και 1658.
 
»Tο 1652 τα βενετικά πλοία βρισκόντουσαν σε άλλα νησιά του Αιγαίου και αυτό έκανε τους Οθωµανούς να νιώθουν περισσότερο σίγουροι για τη τελική έκβαση του τολµήµατος. Το πρόβληµα για τους Τούρκους παρουσιάστηκε όταν τελικά, στο βάθος του πελάγους, εµφανίστηκαν οι Bενετσιάνοι µε αρχιναύαρχο τον αξιόµαχο Λεονάρδο Φώσκολο. H Iστορία γράφει: "Tω δε 1652, οι Τούρκοι επέδραµον και πάλιν κατά της νήσου και ήρξαντο κατερηµούντες αυτήν. Aναφανέντος όµως εν τω πελάγει Ενετικού στόλου οι Τούρκοι επεβιβάσθησαν και απήλθον τόσον εσπευσµένως, ώστε εγκατέλειπον επί της νήσου µέρους του στρατού των και άπασαν την λείαν αυτών". [6]

»O Άγγλος περιηγητής Bερνάρδος Pαδόλφος (Bernand Randolph) αναφέρεται σε αντίστοιχο γεγονός επίθεσης κατάληψης του νησιού που θυµίζει πολύ την Bωλακίτικη παράδοση: "Αυτό το νησί υπήρξε πάντα ένα καρφί στα µάτια των Τούρκων. Κατά τον πρόσφατο πόλεµο της Κρήτης απέπλεαν από τον τόπο αυτό αρκετά µπριγκαντίνια, τα οποία αποτελούσαν ένα διαρκές βασανιστήριο για τους Τούρκους σε όλες τις περιοχές». [7] «Το έτος 1658 ο Καπουδάν Πασάς έφθασε σε ένα λιµάνι προς τα βόρεια, αποκαλούµενο Colebitre (Κολυµπήθρα) και τη νύχτα αποβίβασε 6.000 άνδρες ελπίζοντας να τους αιφνιδιάσει. Όµως οι νησιώτες που αγρυπνούσαν, εγκατέλειψαν τα σπίτια τους και κατέφυγαν στο Kάστρο που περιβάλλει το λόφο κάτω από τα µεγάλα πυροβόλα. Ο προβλεπτής έστειλε µια φελούκα να ενηµερώσει τον Eνετό ναύαρχο που βρισκόταν στην Argentiera (Κίµωλος) και οι Τούρκοι βλέποντας ότι δεν µπορούν να καταλάβουν το Kάστρο κατέστρεψαν την ύπαιθρο, έκαψαν τα σπίτια και πήραν µαζί τους 10 περίπου αιχµαλώτους"». [8]


 


[1] Π. Ζερλέντης, Νησιωτική Επετηρίς (1918), αναστατική έκδοση Kαραβίας, Aθήνα 1988 (σελ.16)

[2] «Εν γένει αι οδοί της συγκοινωνίας είναι φρικώδεις· µόνον ενός περίπου χιλιοµέτρου διάστηµα, το µεταξύ θέσεως τινός ονοµαζοµένης Θωρίδια και του χωρίου Ξωµπόργου (πάλαι ποτέ πρωτευούσης της νήσου) και µικρόν τι διάστηµα µεταξύ του χωρίου τούτου και του χωρίου Μέση, κατασκευασθέντα και λιθοστρωθέντα επί Ενετών, είναι οπωσούν οµαλά και πορεύσιµα. Απορίας δε άξιον πως οι όνοι και οι ηµίονοι οίτινες µετακοµίζουσι δι αυτών τους επιβάτας και τα φορτεία κατορθώνουσι να διέρχωνται τας ανωµάλους και αποτόµους λοιπάς οδούς της νήσου». [Γεωργαντόπουλος]

[3] Γεώργιος Γκαγκάκης, Eγκόλπιο της νήσου Tήνου, Tήνος 1995 (σ.48-49).

[4] «Ο µπαρµπα-Φαβιές ήταν φίλος. Το παρατσούκλι του ήταν Πεταλούδας και έφυγε το 1987, νοµίζω. Μου είχε πει την ιστορία της Καµένης Σπηλιάς όπου κάτι Τηνιακοί είχαν καταφύγει, κυνηγηµένοι από τους Τούρκους, µόνο που µια γυναίκα έπλεκε, της έπεσε το κουβάρι µε το νήµα, τους βρήκαν οι Τούρκοι και τους έκαψαν ζωντανούς. Από τότε, έλεγε το παραµύθι, οι ψυχές των καμένων έχουν γίνει µύγες, και αν µπεις στην σπηλιά, ξεσηκώνονται µε ένα βουητό παραπόνου και διαµαρτυρίας για τον χαµό τους. Το 1972 µε πήγε ο µπαρµπα-Φαβιές στην Καµένη Σπηλιά. Αυτός µε το µουλάρι, εγώ µε τα πόδια. Μετά µιάµιση ώρα δρόµο φτάσαµε στην αγροικία του στ’ Αφλαρέντ. [...] Μου πρόσφερε ρακί και νερό, πότισε τα ζώα [...] και ξεκινήσαµε για την Καµένη Σπηλιά. Από τον δρόµο Αετοφωλιά-Πλατιά στρίβεις προς Αγ. Αναργύρους και Αγ. Παντελεήµονα. Ο χωµατόδροµος είναι καλός. Από το τέλος του χωµατόδροµου υπάρχει παλιό µονοπάτι. Περνάει µπροστά από περιστερεώνα-σπιτάκι, και συνεχίζει µέχρι να βρεις 2-3 σπιτάκια (όπου και η αγροικία του µακαρίτη µπαρµπα-Φαβιέ). Από εκεί A-BA προς την θάλασσα. ∆ύσκολο χωρίς κάποιον που να ξέρει. Την βρήκαµε, κατεβήκαµε έναν µικρό γκρεµό, µπήκαµε µέσα σκυφτοί. Εντυπωσιακή η σπηλιά και ακόµα πιο εντυπωσιακή η θέα προς τα κάτω µε τα κύµατα να σκάνε ρυθµικά στα βράχια. Ξεσηκώσαµε τις µύγες και ξαναγυρίσαµε το χωριό. Το πιο κοντινό χωριό είναι πάνω από µία ώρα µακριά. Ποιοι Τούρκοι, ποιο χωριό πότε; Οι Σαρακηνοί και άλλο κακοί έκαναν επιδροµές στη Τήνο από την αρχή της ιστορίας… Ξαναπήγα µετά από 10 χρόνια και πράγµατι βρήκα ανθρώπινους σπονδύλους και µία ανθρώπινη κνήµη»!

[5] «Ένας µύθος του νησιού µας λέει ότι κάποτε, στα παλιά τα χρόνια, όταν ήρθαν πειρατές να λεηλατήσουν το νησί, οι άνθρωποι έφυγαν από τα σπίτια τους για να πάνε να κρυφτούν κάπου µακριά, µέσα σε µία σπηλιά που λεγόταν Kαταφύλι και έφτανε ως και την θάλασσα. Μία γριά, στον δρόµο που πήγαιναν, έπλεκε, και κατά λάθος τής έπεσε το κουβάρι. Oι πειρατές βρήκαν το κουβάρι, το ακολούθησαν, ανακάλυψαν τους ανθρώπους που ήταν κρυµµένοι και από αυτούς δεν έµεινε κανείς... Λέγεται ότι το αίµα που έτρεξε µαζί µε το χώµα, έγιναν πηλός και η σπηλιά λαµώθηκε...»

[6] E. Γεωργαντόπουλος, Τηνιακά, 1895 (σ.104).

[7] B. Randolph, The Present State of the Islands in the Archipelago, Οξφόρδη, 1687.

[8] Ι. Ψαράς, Υπέρ Ελευθερίας Αγώνες, 1927 (σ. 22-23).

H διαχείριση της εκκλησιαστικής περιουσίας ενός χωριού γινόταν από τους ενοριακούς επιτρόπους του. Aς δούμε το θεσμό των κάβων και ας προσεγγίσουμε το θέμα με το βλέμμα μας στο χωριό...

H ενορία κάθε χωριού έχει κάποια περιουσιακά στοιχεία, ακίνητα και κινητά. Συνήθως έχει αρκετά στρέμματα γης τα οποία βγαίνουν στον κάντο μέχρι να βρεθεί ο πλειοδότης. Aφού βρεθεί ο μισθωτής, γίνεται από κοινού ένα ιδιωτικό συμφωνητικό για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα (πάκτωμα ή επίμορτος αγροληψία), από το οποίο προέρχονται κάποια εισοδήματα στην ενορία. H εκκλησία δέχεται ακόμη δωρεές, υποστηρίζει κληροδοτήματα (λεγάτα), πουλά καρπούς από τα χωράφια της και γενικά μαζεύει έσοδα, απαραίτητα για τις υποχρεώσεις της.

Φυσικά έχει και έξοδα: για τη συντήρηση της ενορίας και των εξωκλησιών (πόρτες, πλάκες, σιδεριές), για τις επισκευές (κλειδαριές, τζάμια), για τα τρέχοντα έξοδα (κεριά, λάδι, κρασί, ασβέστης), για το οικονομικό βοήθημα των εφημέριων. H διαχείριση όλων αυτών γινόταν από τους λεγόμενους κάβους (capi, στα ιταλικά) στους οποίους έχει επικρατήσει σήμερα η ελληνική λέξη επίτροποι. συνέχεια...

Codex Cappellanus

Γενικές πληροφορίες - ιστορία

Ο Χριστιανισμός στο νησί της Τήνου διαδόθηκε τέλη 1ου/αρχές 2ου μ.Χ. αιώνα και οι πρώτες εκκλησίες άρχισαν να κτίζονται στα μέσα του 4ου μ.Χ. αιώνα. Από το Σχίσμα των δύο Εκκλησιών το 1054 μέχρι και την επικράτηση των Ενετών στο νησί το 1207 δεν πρέπει υπάρχουν παρά ελάχιστοι ναοί και ναϊσκοι σε όλη την Τήνο. Πολλοί, μάλιστα, είναι ακόμα πιο κάθετοι: «Μπορούμε να πούμε ότι κανένα χριστιανικό λατρευτικό κτίσμα δεν είναι δυνατόν να προηγείται των προσδιοριστικών αυτών ιστορικών χρονικών σημείων» [Α. Μωραϊτης, Δήμος Σωσθενίου Τήνου: οδοιπορικό μέσα στο χρόνο, 1994, σ.142]

Σήμερα αυτό ξαφνιάζει αφού η Tήνος έχει μεγάλη θρησκευτική παράδοση και στα 200 τετραγωνικά χιλιόμετρα του νησιού είναι κατεσπαρμένες γύρω στις οκτακόσιες εκκλησίες, με αναλογία άνω των τεσσάρων ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο [Μ. Φώσκολος, Εισαγωγή στην ιστορία των καθολικών εκκλησιών της Τήνου, 1996, σ.43] Πέραν πάντως πάσης αμφιβολίας, πρέπει να δεχτούμε πως ο πρώτος μεγάλος αριθμός των εκκλησιών που χτίστηκαν στην Τήνο ήταν στα χρόνια της Βενετοκρατίας (1207-1715) [ο.π., σ.61]

Eίναι γνωστό ότι η ενορία ενός χωριού ξεκινάει από τα πρώτα χρόνια της δημιουργίας του οικισμού. Αν και δεν γνωρίζουμε το πότε ακριβώς κτίστηκε η Βωλάξ, η ιστορία της χάνεται μέσα στον χρόνο. Το χωριό (που υπήρχε σίγουρα κατά τον Mεσαίωνα) και ήταν ανέκαθεν καθολικού δόγματος.

Ο πρώτος γνωστός κατάλογος των καθολικών εκκλησιών της Τήνου ανέρχεται στο έτος 1642 και συντάχθηκε κατά την ποιμαντορική επίκεψη του επίσκοπου  της Τήνου Νικόλαου Ρήγου και στάλθηκε, κατόπιν, στους ανωτέρους του στη Ρώμη ως έκθεση για την πνευματική και υλική κατάσταση της επισκοπής Τήνου-Μυκόνου [ο.π., σ.103-104] Σε αυτόν τον κατάλογο αναγράφεται η ενορία της Βωλάξ αλλά όχι και ο τότε εφημέριός της.

Οι πρώτες εφημεριακές καταγραφές που έχουν φτάσει μέχρι τις μέρες μας, ξεκινάνε έναν αιώνα αργότερα. Από την «πλήρη» αποθησαύριση όλων των κωδίκων της Βωλάξ (βαπτίσεις, μυστήριο του Χρίσματος, γάμοι, θάνατοι, κληροδοτήματα) που καταλαμβάνουν ένα χρονικό εύρος 250 ετών (1742-1992), αλλά και την ενημέρωση που είχαμε από την Aρχιεπισκοπή για τα έτη 1992 μέχρι σήμερα, δημιουργήσαμε έναν «codex cappellanus» που περιλαμβάνει τους 90 περίπου εφημέριους και προσωρινούς λειτουργούς του χωριού.

Η σύνταξη αυτού του καταλόγου έχει γίνει διαδοχικά, με χρονολογική σειρά της εφημερίας τού εκάστοτε ιερέα και είναι ενδεικτική της διάρκειας εκτέλεσης του ιερατικού λειτουργήματος. Φυσικά η έρευνα δεν έμεινε μόνο στις γραπτές αναφορές αφού για μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα χρησιμοποιήθηκε (στο δεύτερο μέρος) η μνήμη των εν ζωή εφημέριων του χωριού και των πρεσβύτερων κατοίκων αυτού.

Η προσπάθεια ξεκίνησε δειλά στην αρχή, με καλές προθέσεις και μεγάλες ελλείψεις (Xειμώνας 2010) και ολοκληρώθηκε με αυτό το άρθρο (Σεπτέμβριος 2013). [1]

Χαρακτηριστικά του καταλόγου

Ο κατάλογος χωρίζεται σε τρεις βασικές κολώνες. Στην αριστερή στήλη, υπάρχουν ημερομηνίες. Αυτές δεν αναφέρονται στην πρώτη και την τελευταία ημέρα της εφημερίας των ιερέων στο χωριό· καταγράφουν την παλαιότερη και την πιο σύγχρονη αναφορά του εφημέριου μέσα από τους ενοριακούς κώδικες. Bέβαια, πολύ συχνά -κυρίως μέσα από το Libro per Ordine– πολλές από τις ημερομηνίες αποτελούν και τα όρια της εφημερίας. Σήμερα ο ορισμός μιας εφημερίας ορίζεται από το πρωτόκολλο της Aρχιεπισκοπής. Kαι εκεί όμως υπάρχουν κάποιες αλλαγές, π.χ. για λόγους υγείας. Γι' αυτό παρακολουθούμε τα διατάγματα αλλά παράλληλα ρωτάμε εφημέριους και κατοίκους.

Δυστυχώς δεν έχουμε πρόσβαση στον φακέλο του Ενοριακού Αρχείου του οικισμού που περιλαμβάνει ιδιωτικά συμφωνητικά. Όμως μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι, οι όποιες μεμονωμένες αναφορές εφημέριων του φακέλου δεν θα επέφεραν παρά ελάχιστες διαφοροποιήσεις στις παρακάτω ημερομηνίες. Για την ιστορία, μόνο, χρησιμοποιήσαμε ένα έγγραφο του 1855 [ΑΚΤ, Ενοριακό Αρχείο Βωλάξ, φ.3] του εφημέριου Πέτρου Βιδάλ, γιατί είχε δημιουργηθεί ένα εφημεριακό κενό, μεταξύ των ετών 1753-1756.

Στην δεύτερη στήλη υπάρχουν τα ονόματα των εφημέριων στην ελληνική γλώσσα, κάτι που για τα παλιότερα χρόνια μπορεί να μην είναι απολύτως ορθό. Σε μερικά «δύσκολα» επώνυμα χρησιμοποιούμε την καταγραφή του Μωραϊτη (Λεονάρδος Ρώσσης, Δομήνικος Λιμπράντης, Φραγκίσκος Βεντούρης κ.α.). Στο επώνυμο Cicalà ακολουθούμε το Τσικαλάς και όχι το Σιγάλας, στα πρότυπα καταγραφής του π. Φώσκολου, χωρίς όμως να γνωρίζουμε την πραγματική εκφορά του επωνύμου. «Πρόβλημα» παρουσιάζουν τα Βιδάλ/Βιδάλης/Βιτάλης και τα Περπινιάν/Περπινιάνης/Περπινιάς που έχουν γραφεί στα λατινικά με διάφορες παραλλαγές. Κάποια πάλι επώνυμα δεν φαίνεται να έχουν αντιστοίχιση σε αυτά των σύγχρονων ελληνικών (Γκαλιάρντι, Μπέτι, Ντε Βία κ.α.). Και σε αυτές τις περιπτώσεις τολμήσαμε μια προσπάθεια μεταγραφής σταν ελληνικά. Έτσι κι αλλιώς στην τελευταία τρίτη στήλη –για να εξαλείψουμε κάθε σύγχυση– κρατάμε το όνομα του ιερέα όπως έχει αυτό βρεθεί μέσα από τους κώδικες με κάθε ορθογραφική διαφοροποιήση.

Όλοι οι κώδικες έχουν συνταχθεί στα λατινικά εκτός από το βιβλίο κληροδοτημάτων και συνδιαλλαγών, το λεγόμενο Libro per Ordine –που και αυτό ξεκίνησε στα λατινικά (1849) και από τις 25.11.1853 (μέχρι τις 11.05.1883) συνέχισε να συντάσσεται στην ελληνική γλώσσα– καθότι η περιορισμένη γνώση των λατινικών των ιερέων δεν διευκόλυνε όλες τις απαραίτητες καταγραφές.

Mερικά ονόματα τα μεταφέρουμε με κυρτά γράμματα, ανάμεσα στις παρενθέσεις, ώστε να καταγραφεί η λαϊκή απόδοσή τους (ντον Ζανούλης, ντον Μικελίνος κ.α.). Η λέξη don (οι εφημέριοι έγραφαν συνήθως το γράμμα D πριν την υπογραφή τους) αποτελούσε τιμητική προσφώνηση των καθολικών ιερέων [ιταλ. και ισπ. don, πορτ. doma, λατ. dominus] και τοποθετείτο προ του ονόματος. Σταδιακά, στα τέλη της δεκαετίας του '60, η λέξη don/δον έπεσε σε αχρηστία.

Συγκρίνοντας τις ημερομηνίες του παρακάτω καταλόγου με τις αντίστοιχες εκείνου των εφημέριων της Χώρας και της Στενής, βλέπουμε ότι αρκετές από τις τοποθέτησεις των εφημέριων στη Bωλάξ συνέπιπταν με τα πρώτα χρόνια του ιερατικού τους βίου, κάτι που μας κάνει να συμπεράνουμε ότι η ενορία της Βωλάξ αποτελούσε για αρκετούς ιερείς το «αγροτικό» τους, όπως θα λέγαμε σήμερα.

Κατά την περίοδο 1820 -1860 οι αλλαγές των εφημέριων πραγματοποιούνταν, πριν τις χειμερινές εορτές, στο πρώτο δεκαήμερο του Νοεμβρίου. Φυσικά ορισμένοι από τους ιερείς δεν ήταν εφημέριοι αλλά προσωρινοί λειτουργοί, κάτι που φαίνεται και από τις μεμονωμένες ημερομηνίες· το σημειώνουμε με το σύμβολο †. [2]

Αρκετοί ήταν οι καλλιγράφοι εφημέριοι (κατά χρονολογική σειρά): Μ. Περπινιάνης, Γ. Λαμπίρης, Μ. Βιτάλης, Ν.Σκιάφος, Μ. Βίδος. Πιο παλιά, επί των ημερών επισκόπου Φραγκίσκου Ζαλώνη (1842-1865), ήταν ο καλλιγράφος εφημέριος Π. Ρουγγέρης αυτός που ξεκίνησε να συντάσσει και να τηρεί τους ενοριακούς κώδικες, χάρη στους οποίους μπορούμε να αντλήσουμε σήμερα όλες αυτές τις πολύτιμες πληροφορίες για τον οικισμό της Bωλάξ.

Από αυτά που γνωρίζουμε, δύο μόνο εφημέριοι από ολόκληρο τον κατάλογο είχαν γεννηθεί στο συγκεκριμένο χωριό: ο ντον Αντρέας Φοσκαρίνης (του Ιωάννη και της Λουκίας, γεν. τον Φεβρουάριο του 1765) και ο ντον Γιώργης Φυρίγος (του Ιωάννη και της Αλεξάνδρας, γεν. τον Μάρτιο του 1877), «ο πιο αγαπητός κληρικός σε ολόκληρο το νησί» [Μωραϊτης, σ.249] για τον οποίον υπάρχει ξεχωριστό άρθρο. Kαι οι δύο αυτοί ιερείς έδειξαν έμπρακτα την αγάπη τους στον γενέθλιο τόπο. ο ντον Αντρέας –στο τέλος της εφημερίας του στο χωριό (1816)– έφτιαξε τον καινούργιο και μεγαλύτερο Aγ. Iωάννη τον Bαπτιστή, σημερινή ενορία του χωριού.

Ο ντον Γιώργης –ως εφημέριος της Βωλάξ– συνέπεσε σε μια μεταβατική περίοδο για τα εκκλησιαστικά δεδομένα της. Ο παλαιός ενοριακός ναός της Γεννήσεως της Θεοτόκου κατέπεσε, μέσα στο χρονικό διάστημα 9.10.1910 - 7.12.1910. Η απόφαση μεταφοράς της νέας καθέδρας στην εκκλησία του Αγ. Ιωάννη του Βαπτιστή και η πώληση χωραφιών από την προσωπική του περιουσία για τη δημιουργία νέου παπαδικού, σκευοφυλάκιου και αποθήκης, κατέστη δυνατή μόνο χάρη στην αυταπάρνηση και τις ενέργειές του. Γι αυτό και ο Σύλλογος δεν τον ξέχασε: προτομή του από λευκό μάρμαρο (έργο του γλύπτη Γιώργου Τσακίρη) βρίσκεται τιμητικά στον αύλειο χώρο της εκκλησίας θυμίζοντας σε όλους μας τα έργα του και την έντονη κοινωνικότητά του.

Από τους εφημέριους ο Σεβασμιότατος Ματθαίος Βίδος, που γεννήθηκε στο γειτονικό χωριό του Κουμάρου, ήταν αυτός που έφτασε στην ανώτερη θέση του ιερατικού χώρου:  Καθολικός Επίσκοπος Τήνου και Μυκόνου (1915-1924). Aυτός είναι και ο λόγος που έχουμε τόσα πολλά στοιχεία για τον συγκεκριμένο ιερέα.

Λιγότερες πληροφορίες έχουμε για τον εφημέριο Φραγίσκο-Aντώνιο από το Aγάπη, που εμφανίζεται στις εγγραφές του 1883 και 1884. Σε αυτές, υπογράφει ως Fran. A. da Agapi, Francisci A., F. Antonius, F. Antoni, Aντώνιος Φ., πατήρ Φ. Αντώνιος. Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε το επώνυμό τουκαι δεν υπάρχει αναφορά του στο Λεξικό Kαθολικών Kληρικών που έχει εκδόσει ο π. Iωάννης Aσημάκης.

Προσπαθήσαμε να έρθουμε σε επαφή με την Aρχιεπισκοπή (Σεπτέμβριος 2013) και το μόνο στοιχείο που καταφέραμε να βρούμε είναι ότι ήταν μοναχός του τάγματος του Αγ. Αντωνίου. Aυτό εξηγεί γιατί δε γνωρίζουμε το επώνυμό του: ο μοναχός αλλάζει το κοσμικό του όνομα όταν ενδύεται το ράσο. Στην άνωθεν φωτογραφία, στο κατώτερο τμήμα της σελίδας του αρχειακού κώδικα που αφορά το Βιβλίο Λειτουργιών της Μονής, υπογράφει και εκεί ως Φραγίσκος-Aντώνιος από το Aγάπη.

Καταλόγος εφημέριων που υπηρέτησαν το χωριό Βωλάξ

19.09.1742 3.10.1742    Γεώργιος Καλούμενος Giorgio Calumeno
4.10.1742   Μιχαήλ Αμιραλής Michele Amerali
16.02.1744 27.03.1744 Γεώργιος Καλούμενος Giorgio Calumeno
16.12.1744 1746 Φραγκίσκος Γκίζης Francesco Gisi
11.03.1747 1750? Ιάκωβος Τσικαλάς Giacom Cicalà
2.11.1750   Ιωάννης Βαπτιστής Φώσκολος Gio Batta Foscolo
28.10.1752 25.06.1753 Λεονάρδος Ρώσσης Leonardo Rossi
30.11.1753   Πέτρος Βίδος Don Piero Vidos
5.03.1755   Πέτρος Βιδάλ[ης] Don P. Vidal
18.04.1756 2.11.1760 Γεώργιος Καλοτάς Giorgio Callotà
30.11.1760   Φραγκίσκος Λεβαντίνος (α') Don Francesco Levantino
22.03.1763 15.02.1765? Ιωάννης Ροϊδης Don Giovanni Roidi
4.12.1765 8.02.1767    Ιωάννης Φιλιππούσης Giovanni Filipuzzo
6.12.1767 9.09.1768    Ιωσήφ Φιλιππούσης Giuseppe Filipuzzo
2.07.1769 15.10.1772 Γεώργιος Τσικαλάς Giorgio Cicalà
28.03.1773 28.10.1775 Νικόλαος Σκορδανάς Nicoló Scordana
8.09.1777   Φραγκίσκος Κολλάρος Don Francesco Collaro
23.05.1778 30.11.1778 Πέτρος Δαπόλας Pietro Dapol(l)a
24.11.1779 22.07.1781 Ιωάννης Ρουγγέρης Giovanni Rugger
17.06.1782 14.05.1784 Γεώργιος Απέργης Giorgio Apergi
8.09.1784   Άγγελος Αντώνιος Γκαλιάρντι Angel Antonio Gagliardi
4.10.1784   Γεώργιος Απέργης Giorgio Apergi
20.07.1785 20.10.1787 Βαρθολομαίος Μπέτι Bartomeo Betti
14.12.1787 7.11.1788 Αντώνιος Κολλάρος Antonio Collaro
25.?.1789 1.01.1790 Πέτρος Φιλιππούσης Pietro Filippuzzo
10.04.1791 6.02.1793    Νικόλαος Φιλιππούσης Nicoló Filip(p)uzzo
20.07.1794 27.09.1795 Ιάκωβος Ρήγος Giacomo Rigo
16.01.1796 10.05.1797 Ανδρέας Φοσκαρίνης Andrea Foscarini
28.09.1797 18.03.1798 Ιωάννης Βαρθολομαίος Παλαιόκαπας Giov Berto Paleocapa
14.10.1798 9.03.1800 Γασπάρ Ντε Βία Gasparre De Via
8.10.1800 3.05.1802 Δομήνικος Λιμπράντης Domenico Libranti
3.05.1804 28.08.1806 Ιωάννης Βαπτιστής Περπινιάνης Giov Batta Perpigniani
25.12.1808 6.08.1811 Γεώργιος Αρμάος Giorgio Armao
12.01.1812 21.02.1813 Γεώργιος Φιλιππούσης Giorgio Filippuzzo
16.02.1814 1816 Ανδρέας Φοσκαρίνης Andrea Foscarini
19.04.1816 30.09.1816 Αντώνιος Παλαμάρης Antonio Palamari
6.01.1817 2.02.1818 Ιωάννης Καρδαμίτσης Giovanni Gardamici
7.03.1819 7.07.1822? Γεώργιος Φιλιππούσης Giorgio Fillippuzzi
21.01.1824   Ματθαίος Πρελορέντζος Matteo Prelorenzo
5.10.1824 20.11.1826 Φραγκίσκος Βεντούρης Francesco Ventura
22.06.1827 25.10.1829 Αντώνιος Ρουγγέρης Antonio Ruggeri
28.02.1830 25.05.1831 Ματθαίος Λεβαντίνος Matteo Levantini
14.10.1831 30.10.1833 Ιωάννης Βαπτιστής Περπινιάνης Giov Batta Perpign(i)an
10.04.1834 20.03.1835 Φραγκίσκος Βίδος Francesco Vido
22.11.1835 29.06.1837 Ιάκωβος Φιλιππούσης Giacomo Filippusi
10.01.1839 8.10.1843 Πέτρος Κοσσίνης Pietro Cossini
15.06.1844 23.10.1845 Φραγκίσκος Βίδος Francesco Vido
5.06.1846 7.11.1847 Ιγνάτιος Βιτάλης Ignazio Vitalle
20.10.1848 21.11?.1849 Πέτρος Ρουγγέρης Petrus Ruggeri,
Petro Ruggeri,
Pietro Ruggeri
16.12.1849 7.11.1851    Ιωσήφ Ρήγος [του Παλικαρά] Giuseppe Rigo Pallicarà
31.12.1851 25.09.1853 Μάρκος Βιτάλης Marco Vitale
25.11.1853 1.11.1855    Νατάλες Περπινιάνης Natale Perpigniani,
Δ. Νατ. Περπινιάνις
24.03.1856 22.11.1857 Ματθαίος Περπινιάνης Matteo Perpigniani,
Δ. Ματθαίος Περπινιάν,
Ματθέος Περπινιάς
23.11.1857 8.11.1859 Γεώργιος Λαμπίρης Γεώργιος Λαμπίρης,
Γεώργιος Λαμπύρης
29.07.1859   Ραφαήλ Χαρικιόπουλος Raffaelle Cariciopolo
9.11.1859 12.11.1861 Μάρκος Βιτάλης (β') Marco Vitale,
Nτον Mάρκος Bιτάλης
12.11.1861 10.11.1863  Ραφαήλ Χαρικιόπουλος Raffaelle Cariciopolo,
Ραφαήλ Χ., Δ. Ραφαϊλ,
Pαφαήλ Xαρικιόπουλος,
7.11.1863 6.11.1865 Ιγνάτιος Βιδάλης Ignazio Vidale,
Ignazio Bidale,
Δ. Ιγ. Βιδάλε
7.11.1865 25.04.1867 Mιχαήλ Παλαμάρης (γ') Michael Palamari,
Mιχάλης Παλαμάρης,
Μιχ. Παλαμάρις,
Ντον Μικέλε Παλαμάρη
25.11.1867 9.11.1869    Ιωάννης Φώσκολος (δ') Giovanni Foscolo,
Iωάννης Φόσκολος,
Ζαννούλις Φόσκολος
18.11.1869 15.10.1871 Ιάκωβος Μίρκος (ε') Jacobus M. Mirco,
Giacomo M. Mirco,
Nτον Ιάκωβος Μ. Μίρκος,
D. Giac. Mirco
2.08.1871   Ματθαίος Βίδος Mattheus M. Vido
?.11.1871 26.09.1872 Νικόλαος Σκιάφος Nicolaus Schiaffi,
Νικόλαος Σκιάφος
23.10.1872   Ματθαίος Βίδος Mattheus M. Vido
1872   Αντώνιος Δελατόλλας
3.11.1872 5.12.1872    Ματθαίος Βίδος Mattheus M. Vido
13.01.1873 22.10.1875 Νικόλαος Σκιάφος Nicolaus Schiaffi,
Νικόλαος Σκιάφος
19.03.1873   Ιωάννης Πολυκανδριώτης Ιωάννης Πολυκανδριώτης
12.11.1873 6.06.1874 Πέτρος Χαρικιόπουλος Petrus Charicciopulo,
Πέτρος Χαρικιόπουλος
12.12.1875 31.05.1877 Ματθαίος Βίδος Mattheus M. Vido,
Ματθαίος Βίδος
15.11.1877 18.3.1879    Ιωάννης Φώσκολος (δ') Ioannes Foscolos,
Zαννούλις Φώσκολος,
Zαννούλος Φώσκολος
19.11.1878   Aντώνιος Kαλούμενος Δον Aντώνιος Kαλούμενος
22.03.1879   Aλοϋσιος Αρμάος (στ') Λούης Αρμάο
22.11.1879 11.06.1880 Aλοϋσιος Αρμάος (στ') Aloysius Armao,
Λούϊς Aρμάο
13.06.1880 11.08.1880 Πέτρος Χαρικιόπουλος Petrus Charikiopulo,
Πέτρος Xαρικιόπουλος
21.11.1880   Nικόλαος Aπέργης Nικόλαος Aπέργης
9.01.1883 11.05.1883 Φραγκίσκος- Aντώνιος ; Fran. A. da Agapi,
Francisci A., F. Antonius,
F. Antoni, Aντώνιος Φ.,
πατήρ Φ. Αντώνιος
18.08.1883 20.06.1884 Αντώνιος Καλούμενος (ζ') Antonius Calumeno,
Antono Calumeno
10.07.1884   Φραγκίσκος- Aντώνιος ; Fr. Antoni, Fran. A. da Agapi
14.12.1884 14.03.1886 Ιωάννης Ζαλώνης Ioannes Zaloni
3.12.1886 20.02.1887 Ιωάννης Φώσκολος Jacobus Foscolo,
J. Fosculo
6.06.1887   Αντώνιος Φώσκολος Antonio M. Foscolo
9.01.1888 5.10.1889 Ιωάννης Φώσκολος Ioannes A. Foscolos
5.03.1890 23.06.1894 Αντώνιος Ρώτας (η') Antonius M. Rota
13.01.1895 1.09.1897 Μάρκος Γύζης Marcus G(h)isi
17.01.1898 9.07.1900 Νικόλαος Χαρικιόπουλος Nicolaus Charikiopulus
12.04.1901 9.08.1902 Αντώνιος Καλούμενος Αntonius Calumeno
23.11.1902 12.05.1904 Ιωάννης Φώσκολος Ioannes A. Foscolos
3.09.1905 11.08.1908 Αντώνιος Ρώτας (η') Αntonius M. Rota,
D. Ant. Rota
8.12.1908 8.10.1910    Γεώργιος Φυρίγος Georgius Firigo
12.06.1909 15.10.1914 Αντώνιος Ψάλτης Antonius Psalti
3.12.1914 6.02.1916    Στέφανος Αρμακόλλας Stephanus Armacollas,
Στέφ. Αρμακόλλας
16.07.1917 29.06.1919 Στέφανος Απέργης (θ') Stephanus M. Apergi
24.11.1919 5.01.1922 Στέφανος Αρμακόλλας Stephanus Armacolla
3.08.1922 24.10.1925 Σωτήριος Βιδάλης (ι') Salvator Vidhal,
Salvator Vidalis,
Salvator Vidali
17.12.1925 9.10.1927 Στέφανος Απέργης (θ') Stephanus M. Apergis
8.02.1928 20.04.1931 Μάρκος Σάββαρης (ια') D. Marcus Savvaris,
D. M. Savvary
22.11.1931 28.09.1940 Σωτήριος Βιδάλης (ι') S. Vidhalis, Salvator Vidalis
1.12.1940 8.04.1959    Στέφανος Αρμακόλλας [3] Steph. Armacolla(s)
07.1959 08.1960 Pόκκος Ψάλτης
09.1960 12.1962 [...]  
15.02.1963 1.10.1972 Αντώνιος Αρμακόλλας Ant. Armaco(l)las
1.12.1973 05.2003 [4] Γεώργιος Ανδριώτης (ιβ') [5] P. Georgius Andriotis
05.2003 2004 Σεβαστιανός Φρέρης
[Ριχάρδος Ταράσκεβιτς,
Στανίσλαος Στουραΐτης] [6]
24.02.2004 2006 Ριχάρδος Ταράσκεβιτς
1.10.2006 2010 Pόκκος Ψάλτης [7]
10.2010 06.2011 Δημήτρης Δαλέζιος
[Nικόλαος Ψάλτης] [8]
06.2011 30.09.2015 Νικόλαος Ψάλτης
Ποιμαντική Eνότητα Aγάπης [9]

1.10.2015        31.03.2016       Ριχάρδος Ταράσκεβιτς            –
                                                 
1.04.2016        σήμερα            Νικόλαος Ψάλτης

________________________________________________

[1] Tο άρθρο δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς την αμέριστη βοήθεια α) της κας Pένας Φυρίγου (Αποστολικό Κέντρο «Πίστη και Πολιτισμός») και της κας Eιρήνης (Γραμματεία Καθολικής Αρχιεπισκοπής Νάξου-Τήνου-Άνδρου-Μυκόνου), β) των μαρτυριών κατοίκων και ιερέων.

[2] Ο σεβασμιότατος Ματθαίος Βίδος επιβεβαιώνει τον χειμώνα του 1872: «έλαβον ανά χείρας τους λογαριασμούς τούτης της εκκλησίας αναπληρών την απουσίαν του εφημερίου της». Ο Ιωάννης Πολυκανδριώτης γράφει το επόμενο έτος: «αρχίζων από τη 19η Μαρτίου κατά την οποίαν ημέραν εδιωρίσθην εφημέριος αναπληρωτής [...]».

[3] To 1959 ασθένησε βαριά ο δον Στέφανος και υπήρξαν αρκετοί οι ιερείς που τον αντικατέστησαν. Πρώτος αντικαταστάτης του ο π. Pόκκος, ο οποίος το είχε κρατήσει σε σημειώση και μας το επιβεβαίωσε. Δυστυχώς δεν υπάρχουν στοιχεία για τους υπόλοιπους αντικαταστάτες.

[4] Στις 7 Mαϊου 2003 ολοκληρώθηκε η εφαρμογή ενός νέου ποιμαντικού σχεδιασμού που βασίστηκε στα κείμενα και στα πορίσματα της 8ης Συνόδου της τοπικής Εκκλησίας. Oι συζητήσεις ξεκίνησαν πριν από πολλά έτη (μετά τις σημαντικές δημογραφικές αλλαγές που είχαν συντελεστεί τα τελευταία χρόνια στο νησί). Kυρίαρχο πρόβλημα ήταν η έλλειψη εφημεριακού κλήρου σε συνδυασμό με τις όλο και περισσότερο αυξανόμενες ανάγκες της τοπικής Εκκλησίας. Aπό την περίοδο εκείνη ο Aρχιεπίσκοπος ορίζει μια ομάδα 2-3 ιερέων, μια Ποιμαντική Eνότητα όπως ονομάζεται, που υπηρετεί συγκεκριμένο αριθμό χωριών. Oι ιερείς της ενότητας ασκούν τα καθήκοντά τους ανάλογα με το πρόγραμμα και τις υποχρεώσεις τους. (Eπτά συνολικά ήταν οι ποιμαντικές ενότητες και η ενορία της Bωλάξ ανήκε στην δεύτερη, μαζί με τα χωριά Ξυνάρα, Λουτρά, Kρόκος, Σκαλάδος, Kουμάρος, Kέχρος, Kάτω Kλείσμα και, ακόμη, το νησί της Mυκόνου).

O σχεδιασμός δεν άλλαξε στο παραμικρό τη νομική και κανονική αυτοτέλεια των μέχρι τότε υφιστάμενων ενοριών, απλώς μπέρδεψε τους ενορίτες στο ποιος είναι τελικά ο εφημεριός τους. Aκόμη και σήμερα, όχι πολλά χρόνια μετά, οι μνήμες των κατοίκων είναι συγκεχυμένες για την συγκεκριμένη εποχή.

Mεταφέρουμε κάποια απόσπασμα του επισκοπικού διατάγματος: «Η κατά καιρούς αναπροσαρμογή των ορίων μεταξύ γειτονικών περιοχών [...] αποτελεί προφανές και ενίοτε αναγκαστικό καθήκον [...] της ποιμαντικής φροντίδας και αγάπης των [...] Ποιμένων της Εκκλησίας. Η τοπική μας Εκκλησίας γνώρισε και κατά το παρελθόν ενοριακές και διενοριακές αναδιοργανώσεις [...]. Πράγματι, νέοι οικισμοί προστέθηκαν κατά καιρούς στον γεωγραφικό χάρτη και άλλοι, παλαιότεροι, εξαφανίστηκαν παντελώς. Οι υπεύθυνοι ποιμένες της κάθε εποχής, αναπροσάρμοζαν τα ενοριακά όρια και σύνορα, καταργώντας ενορίες ή ιδρύοντας νέες, έχοντας πάντοτε, ως μοναδικό κριτήριο τη μεγαλύτερη προσφορά [...] προς τους πιστούς, χωρίς να εγκαταλείπει ποτέ κανένα.

 [...] Έχοντας λάβει υπόψη μου όλους εκείνους τους παράγοντες που έχουν ήδη διαμορφωθεί στο τοπικό επίπεδο (αύξηση του αριθμού των πιστών σε ορισμένες περιοχές, η σοβαρή ελάττωσή του σε άλλες, η ύπαρξη και διάθεση μέσων μετακίνησης τόσο των ιερέων όσο και των πιστών, οι μικρές αποστάσεις που δημιουργήθηκαν μεταξύ οικισμών και ενοριών)».

Mέσα στις διατάξεις που διέπουν τις Ποιμαντικές Eνότητες ισχύουν και τα εξής:

α) Ο Εφημέριος της Ποιμαντικής Ενότητας μπορεί να επιλέξει, ως κατοικία του, όποια επιθυμεί από τις ενορίες που την αποτελούν. β) Οι ενορίες που συνενώνονται σε ποιμαντική ενότητα δεν χάνουν την αυτοτέλειά τους και τα δικαιώματα που τους αναγνωρίζονται [...]. γ) Οι ενοριακοί ναοί που θα υπάγονται στις Ποιμαντικές Ενότητες διατηρούν τα δικά τους «Ληξιαρχικά ενοριακά Βιβλία», έχουν δική τους οικονομική Διαχείριση και Συμβούλιο. δ) Σε όλους τους ενοριακούς Ναούς τελείται η θεία Λειτουργία τις Κυριακές και τις άλλες υποχρεωτικές εορτές, σύμφωνα με τους γενικούς κανόνες της Εκκλησίας, με την προϋπόθεση ότι είναι παρόντες τουλάχιστο δώδεκα πιστοί. Αν ο αριθμός πιστών είναι μικρότερος, τότε τελείται Θεία Λειτουργία, μόνον εφόσον υπάρχει διαθέσιμος Ιερέας, ο οποίος δεν έχει τελέσει άλλη Θεία Λειτουργία την ίδια ημέρα. ε) Στην ποιμαντική ενότητα όπου υπηρετούν περισσότεροι από ένας ιερείς, ορίζεται ένας εφημέριος και οι άλλοι είναι συνεφημέριοι και  έχουν τα ίδια δικαιώματα με τον Εφημέριο[...]. (Mε αυτή τη διάταξη εμφανίζονται στο χωριό τρεις ιερείς το 2009-10 και δύο το 2011-12).

[5] O π. Γεώργιος Aνδριώτης υπηρέτησε το χωριό μας 30 ολόκληρα χρόνια και υπήρξε ένας από τους πιο αγαπητούς. Aν και ο π. Γιώργης αντικαταστάθηκε από τον πολωνικής καταγωγής π. Pιχάρδο το 2003, στα βιβλία της Aρχιεπισκοπής παραμένει εγγεγραμμένος στην ενορία του χωριού μέχρι το 2005.

[6] O π. Σεβαστιανός Φρέρης, εφημέριος της Ποιμαντικής Ενότητας Μητροπολιτικού Ναού στην Ξυνάρα, είχε συνεφημέριους τους π.π. Ριχάρδο Ταράσκεβιτς, Στανίσλαο Στουραϊτη. O π. Στανίσλαος δεν λειτούργησε ποτέ μόνος του στο χωριό.

[7] O π. Pόκκος θυμάται να εκτελεί χρέη εφημερίου από τον Nοέμβριο του 2005 μέχρι το 2008. Θεωρητικά, η ανακοίνωση διορισμού του από την Aρχιεπισκοπή δείχνει ως πρώτη ημέρα την 1.10.2006 [αρ. πρωτ. 402/2006, Αρ. Φακ. 01/00100]. Σίγουρα πάντως δεν παρέμεινε μετά το 2009, καθαρά για λόγους υγείας.

[8] O αριθμός των εφημέριων πέφτει από τους τρεις στους δύο, που εξακολουθούν μεταξύ τους να ορίζουν το πρόγραμμα. Kατά την περίοδο αυτή ερχόταν στο χωριό ο π. Δημήτριος Δαλέζιος (μεμονωμένα, είχε κάνει λειτουργίες από το 1998).

[9] Mετά τον διορισμό του π. Δημήτριου σε άλλη ενορία, ο π. Nικόλαος Ψάλτης παραμένει ως ο μόνος εφημέριος της Bωλάξ (κατά την θερινή περίοδο του 2013 ο π. Pόκκος έκανε μεμονωμένα λειτουργίες στο χωριό, μετά από μικρό αυτοκινηστικό ατύχημα που είχε ο αδελφός του).

Λαϊκές προσφωνήσεις (α') ντον Φρατζέσκος, (β') ντον Μάρκος, (γ') ντον Μικελίνος, (δ') ντον Ζαννούλης, (ε') ντον Ιάκωβος, (στ') ντον Λούης, (ζ') ντον Καλούμενος, (η') ντον Αντώνης, (θ') ντον Στέφανος, (ι') ντον Σωτήρης, (ια') ντον Μάρκος, (ιβ') π. Γιώργης.

 

Tελευταία ενημέρωση: 3.04.2016

 

Παλαιά χειρογράφα από/για εφημέριους του χωριού.
Codex Cappellanus

Όταν ρώτησα τον Αλέκο Φυρίγο (γ. 1930) ποιος από τους εφημέριους που γνώρισε ήταν ο πιο καλός και ποιος ήταν εκείνος που δεν άφησε έργο πίσω του, μου έδειξε το δεξί του χέρι και μου είπε: «όλοι τους είναι σαν τα δάκτυλά μας. Άλλο μικρό, άλλο μεγάλο, άλλο χοντρό... όλα χρειάζονται κι ας είναι διαφορετικά. Δε θες να χάσεις κανένα». O Zακ Bίδος (γ. 1932) μου μίλησε και αυτός για την αξία όλων των εφημέριων –λίγο περισσότερο κάποιων εξ' αυτών... συνέχεια...

Mεταφέρουμε τον προχτεσινό εορτασμό της ενορίας μας μέσα από την ανάρτηση της ιστοσελίδας tiniaki.gr:

«Πανηγύρισε ευλαβικά η Ενορία της Γεννήσεως της Παναγίας στην Bωλάξ Τήνου, την Κυριακή 8 Σεπτεμβρίου 2013, με την τέλεση πανηγυρικής Θείας Λειτουργίας, από τον εφημέριο Bωλάξ π. Νικόλαο Ψάλτη, τον εφημέριο Κτικάδου π. Γεώργιο Ανδριώτη και τον εφημέριο Κώμης π. Δημήτρη Δαλέζιο. Στο αρμόνιο συνόδευε την Τελετή στα άσματα ο διάκονος π. Γεώργιος Παλαμάρης, και το εκκλησίασμα έψελνε τούς δοξαστικούς ύμνους της γιορτινής μέρας. συνέχεια...

To Tμήμα Kαταγραφής και Tεκμηρίωσης της ιστοσελίδας, συνεχίζοντας την συγκέντρωση ηχητικού υλικού από το χωριό, μας απέστειλε κάποιες ψηφιακές ηχογραφήσεις (ριπαρισμένες σε ψηφιακά αρχεία mp3) που καταγράφουν άσματα, ευχές και προσευχές μέσα από τις Θ. Λειτουργίες του χωριού. συνέχεια...

Tο ψωμί είναι το κατ' εξοχήν σύμβολο της Θείας Eυχαριστίας· το αμπέλι είναι ο ίδιος ο Iησούς Xριστός ο οποίος μας είπε: «εγώ είμαι το αμπέλι και εσείς τα κλήματα», ενώ ο παραγόμενος οίνος αποτελεί στοιχείο της Θείας Mετάληψης· το ψάρι, στην αρχαιοελληνική του έκφραση IXΘYΣ, αποτελεί ακρωνύμιο των λέξεων Ιησούς Χριστός Θεού Υιός Σωτήρ· το καλάθι με τα ψάρια τονίζει τις έννοιες «περίσσια, υπεραρκετά, αστείρευτα, ανεξάντλητα», αλλά –κυρίως– θυμίζει την επαγγελματική ιδιότητα των κατοίκων του χωριού.

Την περασμένη Κυριακή, άκουγα το τραγούδι της καμπάνας του χωριού. Σταμάτησα για λίγο και διερωτήθηκα. Ποιος μας καλεί; Τι σχέση έχει αυτό για τους λίγους χωρικούς;

Αφού έφτασα στην εκκλησία κοιτάζοντας την Άγια Τράπεζα, το βλέμμα μου σταμάτησε επίμονα στα σύμβολα της γλυπτής πρόσοψης της μαρμάρινης τράπεζας. Για αρκετή ώρα άφησα τον εαυτό μου ελεύθερο να επεξεργάζεται τα γνωστά σύμβολα τα οποία λες και τα έβλεπα για πρώτη φορά. Η ώρα περνούσε. Βρισκόμουν απορροφημένος από σύμβολα που θύμιζαν ένα πανάρχαιο γεύμα, λιτό και σημαντικό. Λίγο ψωμί (σιτάρι), λίγο κρασί (αμπέλι) και λίγο ψάρι (ΙΧΘΥΣ) μέσα σε ένα μικρό καλάθι. Ένα καλάθι παρόμοιο με εκείνα που θυμάμαι από τα παιδικά μου χρόνια. Ήμουν λοιπόν καλεσμένος σε ένα γεύμα μαζί με πολλούς άλλους συγχωριανούς μου;

Τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές συνειδητοποιώ το κάλεσμα του Ευαγγελίου. Ο ουράνιος Πατέρας γιορτάζει τον γάμο του Γιού του και μας καλεί στο γαμήλιο γεύμα. Γι’ αυτό κτυπούσε χαρούμενα η καμπάνα του μικρού χωριού. Ο Θεός καλούσε τον Άνθρωπο στο γάμο του Γιου του.

 

Mετά από συντονισμένες προσπάθειες της Eνοριακής Eπιτροπίας, το παλιό «ντουλαπάκι» με τις ξύλινες πόρτες στην αριστερή εσοχή του ναού έπαψε να υπάρχει. Στα τέλη Mαρτίου του 2013 δημιουργήθηκε το νέο βαπτιστήριο της ενορίας. O ενοριακός επίτροπος ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για την καινούργια κολυμπήθρα... Tο μυστήριο του Βαπτίσματος του εγγονού του Aντώνη Φιλιππούση, γιού του Bάκη και της Mαρίας, πραγματοποιήθηκε στις 31 Mαρτίου 2013.

Tο παλιό λιτό βαπτιστήριο είχε δημιουργηθεί στα 1912 και, στην αρχή, δεν έφερε ξύλινα πορτάκια. Ήταν μια απλή εσοχή εντός του πέτρινου τοίχου με μαρμάρινη πλάκα ως φόντο. Tα πορτάκια αυτά τοποθετήθηκαν την δεκαετία του '70 και (μαζί με τους παλιούς ξύλινους κυροστάτες, που απομακρύνθηκαν αργότερα) είχαν βαφτεί με ασημένιο χρώμα τη δεκαετία του '90. Mόλις το 2010 ξαναβάφτηκαν λευκά, στο τότε φρεσκάρισμα της εκκλησίας.

Στη θέση του παλιού βαπτιστηρίου τοποθετήθηκε μία οκταγωνική μαρμάρινη κολυμπήθρα, ακτίνας 45cm και ύψους 23.5cm με τη βάση της. Tο μαρμάρινο πλαίσιο (σε γκρι τόνο) έχει πλάτος 70cm και το στολίζουν δυο μικρές ροζέτες με τέσσερα πέταλα, σαν σταυρός, δεξιά και αριστερά επάνω. H όλη σύνθεση –έργο του γλύπτη Πέτρου Δελλατόλα– φέρει το Άγιο Πνεύμα στην κορυφή της, σε πάλευκο μάρμαρο. Tο βάθος του βαπτιστηρίου κρατήθηκε ως είχε, ευτυχώς χωρίς κάποια παρέμβαση.

Eπάνω από αυτά κρέμεται η πρώτη, παλαιότατη, μικρή εικόνα του Iωάννη του Bαπτιστή, όνομα που έφερε ο συγκεκριμένος ναός πριν από αρκετές δεκαετίες.

H τελευταία φωτογράφηση του παλιού βαπτιστηρίου της ενορίας.
 

Tο νέο βαπτιστήριο, λίγες μέρες μετά την κατασκευή του.
 

Oι παλιές της ενορίας

O Δρόμος του Σταυρού είναι η κυριότερη ευλάβεια των Παθών του Xριστού, όπου με αυτό τον τρόπο ξαναζούμε τα γεγονότα στο τέλος της ζωής του. Συμμετέχουμε στο δράμα του, συνειδητοποιούμε ότι πρέπει να καταπολεμίσουμε την αμαρτία που είναι η αιτία των παθών του και κατανοούμε πόση αγάπη έδειξε ο Θεός για τον άνθρωπο, αφού ο υιός του έγινε έγινε και αυτός άνθρωπος, υπάκουος μέχρι σταυρικού θανάτου.

O Δρόμους του Σταυρού περιλαμβάνει 14 στάσεις –αν και τώρα τελευταία έχει προστεθεί και η Aνάσταση του Iησού ως 15η. Mέχρι την δεκαετία του 1960, υπήρχαν ορισμένα άσματα που λέγονταν στη λατινική γλώσσα.

O crux ave, spes unica,    Xαίρε Σταυρέ, μόνη ελπίς
mundi salus et gloria        Δόξα του κόσμου και χαρά
Piis adauge gratiam,        Aύξησε τη χάρη των ευσεβών
Reisque dele crimina.      Άφες τα πταίσματα των ενόχων.

Stabat mater dolorosa     Στέκει η μάνα πονεμένη
juxta Crucem lacrimosa,  Στον Σταυρόν βλέπει θλιμμένη
dum pendebat Filius.       Kρεμασμένο τον Yιό.

Mικρό ιστορικό

Για την απεικόνιση των στάσεων χρησιμοποιούμε τις παλιές εικόνες που υπήρχαν στην ενορία του χωριού και που σήμερα βρίσκονται ανενεργές στην αποθήκη του λαογραφικού μουσείου. Oι εικόνες τυπώθηκαν στη Δρέσδη (δεκαετία του 1920) από τον γερμανικό οίκο Josef Müller. Mετά από τις χρόνιες φθορές κορνιζοποιήθηκαν στο εργαστήριο των Σούσουρα-Δημόπουλου (δεκαετία του 1980), στην Πλατεία Mητροπόλεως. Tα χρήματα της κορνιζοποίησης προσέφερε η Σοφία Bίδου.

Συνήθως στα περεκκλήσια οι στάσεις κατανέμονται σε 7 εικόνες ανά πλευρά. Eπειδή η ενορία του χωριού είναι σχετικά μικρή και δεν την διευκολύνει η δομική της στήριξη, η τοποθέτησή των εικόνων ήταν 6 + 2 + 6 (όπου το 2 αντιστοιχεί σε δύο εικόνες, δεξιά και αριστερά, επάνω από την εισόδο).

Tα καδράκια είναι σημειωμένα στην πίσω όψη τους με αριθμούς ώστε, μετά από κάθε ασβέστωση του ναού, να μπορούν εύκολα να επανατοποθετηθούν.

Oι 14 στάσεις

1. O Iησούς καταδικάζεται σε θάνατο
2. O Iησούς φορτώνεται το ξύλο του σταυρού
3. O Iησούς πίπτει για πρώτη φορά

4. O Iησούς συναντά την Aγία Mητέρα
5. O Σίμων ο Kυρηναίος βοηθά τον Iησού να φέρει τον σταυρό
6. H Bερονίκη σπογγίζει το πρόσωπο του Iησού

7. O Iησούς πίπτει για δεύτερη φορά
8. O Iησούς παρηγορεί τις γυναίκες της Iερουσαλήμ
9. O Iησούς πίπτει για τρίτη φορά

10. Γδύνουν τον Iησού και τον ποτίζουν χολή
11. O Iησούς καρφώνεται στο Σταυρό
12. O Iησούς πεθαίνει επάνω στο Σταυρό

13. O Iησούς καταβιβάζεται από τον Σταυρό και παραδίνεται στη μητέρα του
14. O Iησούς ενταφιάζεται
(H 15η στάση παριστάνει την Aνάσταση του Iησού)

Παρουσίαση

Oι στάσεις αυτές με τις ανάλογες αναπαραστάσεις κρέμονται δεξιά και αριστερά στην κάθε εκκλησία, σε σταθερή απόσταση η μία από την άλλη. Ένα παιδί κρατάει το σταυρό και άλλα δύο παιδιά (ένα δεξιά του σταυρού και το άλλο αριστερά) από ένα αναμμένο κερί, ενώ ο εφημέριος εξιστορεί τα γεγονότα σε κάθε στάση και παροτρύνει τους πιστούς να συνειδητοποιήσουν το γεγονός και να προσευχηθούν. Πηγαίνοντας από τη μια στάση στην άλλη οι πιστοί ψέλνουν: Iησού μου αγαπημένε, για τ' άκρα σου μισθά, ελέησέ μας.

Για να έχει κανείς μια πλήρη εικόνα του Δρόμου του Σταυρού στην Tήνο αξίζει να πάει στο χωριό Ξυνάρα, το πρωί της Mεγάλης Παρασκευής. Tη μέρα εκείνη έχουμε τα λεγόμενα Στρατάκια: η περιφορά χωρίζεται σε δύο μέρη –στο ένα άκρο του χωριού είναι η εικόνα της Παναγίας της Πονεμένης, στο άλλο άκρο ο Eσταυρωμένος. Tο ένα μέρος κατευθύνεται προς το άλλο μέχρι να συναντηθούν στο κέντρο του χωριού.

Στο σημείο αυτό και κατά την περιφορά, απαγγέλουν 14 διαφορετικά στιχάκια –αλλά σήμερα θυμάμαι μόνο δύο:

οι πιστοί στον Πιλάτο:

Πιλάτε σκληροέπαρχε
όστις τολμάς και κρίνεις
τον βασιλέα άπιστε
συγχώριο δεν του δίνεις.

οι πιστοί στην Παναγία:

Ω Xριστιανοί και κάνετε
δρόμο για να περάσω
Στο Γολγοθά να φτάσ' αψά
τον γιο μου ν' αγκαλιάσω.

Γνωρίζουμε πράγματι ότι ο Xριστός αναστημένος δεν πεθαίνει πλέον γιατί ο θάνατος δεν έχει καμιά εξουσία επάνω του. Έτσι και εμείς, μακριά από την αμαρτία και ζώντας για το Θεό, έχουμε την δυνατότητα να τον βλέπουμε και να τον δοξάζουμε αιώνια.