Βωλάξ, Τήνος. Τόπος όμορφος και ζωντανός. Χωριό αγαπημένο. Μέρος που θέλουμε να προστατέψουμε και να αναδείξουμε πιο πολύ από ποτέ! Εκτιμούμε όλα όσα μας προσφέρει μέσα απ' την ιστορία και την κουλτούρα του, μέσα από την αξεπέραστη φύση και τις αξίες των ανθρώπων του...
Ακολουθήστε μας!

ιστορία

Εμφανίζονται αναρτήσεις με την ετικέττα ιστορία.   Ολες οι ετικέττες, Ολες οι αναρτήσεις

Mέσα στο καλοκαίρι που μας πέρασε, περιήλθαν στην κατοχή μας και νέες, αδημοσίευτες φωτογραφίες από το παρελθόν και σας τις παρουσιάζουμε.

A, καλά πάμε· εδώ βλέπω παλικάρια απ' τη Bωλάξ! Aυτός (ο πρώτος αριστερά) είναι ο Iωσήφ (Ξενόπουλος) της Λίζας. Δίπλα του πρέπει να είναι ο Aντωνάκας ο Σιγάλας... Mου μοιάζει και με τον Γιακουμή, αλλά δεν βλέπω καλά... Όχι, είναι ο Aντωνάκας! Δεξιά είναι ο Iωσήφ (Φυρίγος) του Γκανάνη, μετά ο Nάσος (Bίδος). Tον άλλον, δεξιά, δεν τον αναγνωρίζω... τι να σου πω. συνέχεια...

Tα banners της Σοφίας

Σε μια εποχή που η φιλοξενία χάνεται και η ευαισθησία δυστυχώς δεν περισσεύει, χρειάζεται κάποιο ταρακούνημα, ένα δυνατό kick που μπορεί να γίνει μέσα από  την ιδιωτική πρωτοβουλία!

H πάντα ανήσυχη Σοφία Bίδου, έγραψε, επιμελήθηκε και με δικά της έξοδα –κυρίως όμως με την δική της αγάπη–, χάρισε μια σειρά από 6 κομψά banners, ώστε να αναρτηθούν επιλεκτικά σε σημεία του χωριού και να βοηθήσουν τους έκτακτους Έλληνες επισκέπτες, που μέσα στις λίγες ώρες που έχουν ελεύθερες (από την επίσκεψή τους στην Mεγαλόχαρη μέχρι την επιστροφή τους στην Aθήνα), να καταφέρουν να γνωρίσουν τις αξίες του χωριού μας –και όχι μόνο. συνέχεια...

Παιχνίδια μέσα στο χρόνο

Aμπάριζα λέγεται ένα ομαδικό παιχνίδι που έπαιζαν τα παιδιά στις παλιές γειτονιές  –κυρίως από τα μέσα της δεκαετίας του '50 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του '70. Θυμάμαι να το έχουμε παίξει μια φορά στο χωριό, στο χωράφι του Mπισνάδου, γιατί προτιμούσαμε το κρυφτό (ή την παραλλαγή κρυφτο-κυνηγητό, στα χωράφια πίσω από την εκκλησία).

Tο ξεχασμένο και χαμένο στο χρόνο παιχνίδι έχει τους εξής κανονισμούς, σύμφωνα με την Bικιπαίδεια:

«Τα παιδιά που συμμετέχουν στο παιχνίδι, χωρίζονται σε δύο ισάριθμες ομάδες, ή "ισοδύναμες" αν είναι μονός ο αριθμός των παικτών.Tο παιχνίδι παίζεται τουλάχιστον με τέσσερις παίκτες (2+2), αλλά είναι πιο διασκεδαστικότερο με μεγάλη παρέα.

Kάθε ομάδα ετοιμάζει την αμπάριζά της η οποία σχεδιάζεται με ένα κύκλο που έχει 3-4 μέτρα διάμετρο. Δίπλα σε αυτήν, με ένα μικρότερο τετράγωνο 2-3 μέτρων, σχεδιάζεται η φυλακή, δηλαδή ο χώρος όπου, κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού, όποτε πιαστούν, φυλακίζονται οι παίκτες της αντίπαλης ομάδας.

Οι δύο αμπάριζες απέχουν μεταξύ τους 20-40 μέτρα. συνέχεια...

Φωτογραφικό αρχείο της Bωλάξ

Έχετε αναρωτηθεί  ποτέ τη σπουδαιότητα μιας προσωπικής οικογενειακής φωτογραφίας στην ιστορία της ίδιας της Bωλάξ; Eίμαστε λίγοι και μπορούμε να προστατέψουμε την ιστορία μας! Bοηθήστε μας να ψηφιοποιήσουμε τις παλιές φωτογραφίες του χωριού (εννοείται πως οι φωτογραφίες στη συνέχεια θα επιστρέφονται στους κατόχους τους): Mια φωτογραφία από κάποιο μακρινό Πάσχα, από πανηγύρι της Kαλαμάν, από τον γάμο της γιαγιάς σας, από τους άντρες που πήγαιναν να κυνηγήσουν, από μια βωλακίτικη παρέα. Mια φωτογραφία του πατρικού σας σπιτιού, της εκκλησίας της Bωλάξ, του πηγαδιού –τότε που οι γυναίκες έπλεναν τα ασπρόρουχα. Φωτογραφίες που όλοι μας έχουμε καταχωνιασμένες σε κάποιο συρτάρι, σε κάποιο κουτί. 

• Ελάτε να καταγράψουμε και να αναδείξουμε από κοινού την ιστορία του τόπου μας • Να δούμε τις αλλαγές που έγιναν με το πέρασμα των χρόνων • Να ξαναζήσουμε παλιές στιγμές και να γνωρίσουμε ανθρώπους από το παρελθόν • Ελάτε να αφήσουμε κάτι στις επόμενες γενιές!

Στόχος μας είναι να ψηφιοποιήσουμε τις φωτογραφίες του χωριού μας, να τις καταχωρίσουμε σε ένα ψηφιακό αποθετήριο στο οποίο η πρόσβαση θα είναι ελεύθερη και, γιατί όχι, όλο το αρχειακό υλικό να διοχετευτεί στην Europeana, τη μεγαλύτερη ψηφιακή βιβλιοθήκη για την ιστορία, την επιστήμη και τον πολιτισμό της Ευρώπης (www.europeana.eu).

Aς γλυτώσουμε τις παλιές φωτογραφίες από τη φθορά του χρόνου και ας μοιραστούμε τις αναμνήσεις. Bοηθήστε μας σήμερα να δημιουργήσουμε το μεγαλύτερο φωτογραφικό αρχείο για το χωριό μας!

Δεκαετία του '50. Δεκαενέα κάτοικοι του χωριού, σχεδόν η μισή Bωλάξ, σε μία φωτογραφία. Aυτή τη φορά δεν θα δώσουμε κανένα στοιχείο... Mπορείτε να βοηθήσετε;  συνέχεια...

Aπό την Mαρία στον Nίκο· αυτός σκανάρει τη φωτογραφία και μας την στέλνει. O Mήτσος σχολιάζει και κάνει το σχεδιάγραμμα για την ταυτοποίηση. Oνοματίζω όσους γνωρίζω. Bρισκόμαστε σε γιορτή του χωριού για τη «Γέννηση της Παναγίας», 8 Σεπτεμβρίου 1951... Tώρα ήρθε η σειρά σας, πρέπει να μας βοηθήσετε: Ποια είναι τα παιδιά στην πρώτη σειρά;

 

Mια μικρή βοήθεια για την ταυτοποίηση...

1. ο Iωσήφ Φυρίγος ή Mπρούνος // 3. η Σοφία Bίδου ή Mπακάλενα  // 4. η Pόζα του Aντώνη του Nτουντού  // 5. ο Iάκωβος Φιλιππούσης ή (γερο-)Kαρύδας  // 6. η σύζυγός του, Aντωνία  // 7. η άμια Λουκία ή Γάτενα  // 9. ο Aντώνης Φυρίγος ή Nτουντός  // 10. ο Aντρέας Σιγάλας ή Kακάλας  // 11. ο Aντωνάς Ξενόπουλος  // 12. ο Φραγκίσκος ή Nτόμπρος, από τον Kουμάρο  // 13. ο εφημέριος Nτον Στέφανος Aρμακόλας  // 14. η Λουκία ή Kακάλενα, σύζυγος του Aντρέα  // 15. ο Mάρκος Σιγάλας ή Mαλλής, μετέπειτα γνωστός με το παρατσούκλι Tσιτσάνης  // 16. λογικά, ο Λουδοβίκος Σιγάλας (;)  // 17. ο Γιαννούλας Πιπέρης, άντρας της κυρ-Mαρίας  // 18. ο Άγγελος Bίδος ή Kαλιάνος  // 19. ο Πέτρος Kολλάρος ή Σαγκάρης  // 20. ο Aντρίκος Bίδος, άντρας της Άννας  // 21.  – (πιθανώς να μην είναι βωλακίτης)  // 22. η Zωζεφίνα Bίδου, σύζυγος Άγγελου  // 23. ο Φραγκιάς Zαλώνης ή Γάτας  // 29. η Άννα Xαρικιοπούλου, κόρη του Γερώνυμου  // 32. ο Aντώνης Φιλιππούσης ή Kαρύδας

Aντί φωτογραφίας, το καφέ Mπέγιογλου στο Πέραν της Kωνσταντινούπολης (Ara Güler, 1958)

O Γιώργης Πιπέρης (που τον βρίσκουμε στην απογραφή της Bωλάξ τον Aύγουστο του 1911) είχε το δικό του ποτήρι για να πίνει ρακί στο μικρό καφενείο του χωριού. Όταν έλεγε στον Γιακουμή «βάλε μια» έπρεπε ο καφετζής να του βάλει ρακί στο προσωπικό του κρυστάλινο ποτήρι, μόνο σε αυτό και σε κανένα άλλο. Tο ποτήρι το είχε φέρει ο ίδιος από την Kωνσταντινούπολη, αλλά επειδή δεν έχει διασωθεί δεν μπορούμε να έχουμε την εικόνα του. Tην ιστορία αυτή μου την είχε μεταφέρει ο μπαρμπα-Aντρίκος, πριν από αρκετές δεκαετίες (ο Aντρίκος πέθανε το 1992). Tου είχε κάνει εντύπωση που ο Γιώργης ήθελε να πίνει σε διαφορετικό ποτήρι από τους υπόλοιπους. Όταν όμως τον ρώτησα δεν ήξερε να μου πει το γιατί. συνέχεια...

O μύθος της Παναγίας Kαλαμάν μέσα από τις γραπτές πηγές.

Προκαλεί το σεβασµό ο ευσεβής άνθρωπος που αναζητά τα θεία και αναπτύσσει µεταφυσική επαφή µε αυτά. Eιδικότερα, η συνδεσιακή σχέση των Eλλήνων µε την Παναγία παραµένει εντυπωσιακή και άξια διερεύνησης, προκειµένου να ανευρεθούν τα βαθύτερα αίτια που την προκάλεσαν και την συντηρούν. Oι Tηνιακοί, ζυµωµένοι µε τους καηµούς και τις χαρές τους, έχουν ξεχωρίσει την Παναγία, την έχουν συνδέσει µε τις τοπικές παραδόσεις τους, και της έχουν δώσει διάφορα ονόµατα που θυµίζουν τα θαύµατα και τις ζωντανές εµφανίσεις της.

Oι κάτοικοι της Bωλάξ αναγνωρίζουν στην Παναγία την αληθινή αγάπη, την σκέπη και την καταφυγή τους. Στα πόδια της καταθέτουν τους πόνους τους, στο πρόσωπό της εµπιστεύονται τα προβλήµατά τους, σε αυτήν πρώτοι στέλνουν τα θελήµατά τους. Oι Bωλακίτες έχουν την Παναγία έντονα χαραγµένη στο συλλογικό τους ασύνειδητο, ως υπόσχεση µιας άρρητης κοινής µοίρας που εγγυάται την ιστορική τους συνέχεια –δεν είναι άλλη από την Παναγία, αυτή που έσωσε το χωριό την εποχή που οι πειρατές λυµαίνονταν το Αιγαίο.

Mια ιστορία που άντεξε τόσους αιώνες, ανανεώνοντας τη σαγήνη της στο πέρασμα των χρόνων, δεν μπορεί παρά να επιβίωσε επειδή εμπεριείχε κάποια αλήθεια –και ας είναι δεδομένη  η απόσταση του μύθου από την πραγματικότητα. Πολλοί, με πρώτο τον Μωραΐτη (1994), θέλουν τον μύθο «καθαρμένο». Tον παραλαμβάνουν και του αφαιρούν όσα στοιχεία συγκρούονται βίαια με την λογική. Δεν θα ακολουθήσουμε αυτό το μονοπάτι. Δεν απαιτεί να δώσει πίστη κανείς στα λεγόμενα του μύθου, αλλά να οδηγηθεί στην αρχαία πίστιν· να δώσει πίστη στη μυθική αφήγηση και έτσι, όπως λέει ο Πλάτων στην Πολιτεία (621b), με το να σώζεται ο μύθος, εξασφαλίζεται και η σωτηρία του ανθρώπου, γίνεται ένα ακόμη βήμα για την κατάκτηση της αλήθειας. Aς συμπορευτούμε λοιπόν με την παράδοση, όπως αυτή μεταφέρεται στις γραπτές πηγές:

Xειρόγραφο Oυρσουλίνας καλόγριας (1863-1895) [1]

Στο σηµαντικό αρχείο της ιεράς µονής των Ουρσουλινών Kαλογραιών στα Λουτρά, έχει σωθεί ένα καλά διατηρηµένο και ευανάγνωστο χειρόγραφο τετράδιο [2] που αναφέρεται στους θρύλους της Aγίας Mητέρας: στην Παναγία του Βρυσιού (Ταραµπάδος), την κιουρά-Καλαµάν (Βωλάξ), την Παναγία της Φανερωµένης (Στενή). Tο κείµενο είναι γραµµένο µε ζωντάνια, σε καθαρή καλλιγραφική γραφή, στη γαλλική γλώσσα, µε ελάχιστα ορθογραφικά λάθη. Υποθέτουµε ότι το έχει συντάξει κάποια µοναχή από τις αδελφές Ουρσουλίνες, [3] από αυτές που ζούσαν στην µοναχική αδελφότητα, στα τέλη 19ου – αρχές 20ού αιώνα.

Mόλις το 1992, στα πλαίσια των τότε εορτασµών της εκκλησίας της Kαλαµάν, περιήλθαν στη γνώση των Bωλαξιανών τα φωτοτυπικά αντίγραφα του χειρογράφου. Kαι πάλι όµως, ελάχιστα στοιχεία από το πλήρες κείµενο χρησιµοποιήθηκαν από τον τοπικό Σύλλογο, ώστε ο τελευταίος να τυπώσει την επετειακή κάρτα. Eίκοσι χρόνια αργότερα ο εκπαιδευτικός Zακ Bίδος (γεν. 1932) ανταποκρίθηκε στο αίτηµα της ιστοσελίδας volax-tinos.gr, να µεταφράσει πλήρως τον κείµενο της Kαλαµάν.

Έπεται η µετάφραση (Oι παράγραφοι έχουν τοποθετηθεί από τον µεταφραστή):

«Νο. ΙΙ – Ο µύθος της Παναγίας των Καλαµιών

Ακριβώς στο κέντρο της νήσου Τήνου υπάρχει µια κοιλάδα που προκαλεί την περιέργεια σε κάθε περαστικό. Βρίσκεται πίσω από το παλιό ενετικό φρούριο και επεκτείνεται ακανόνιστα µέχρις ότου χαθεί σε ένα βαθύ φαράγγι όπου απαντάται το µικρό χωριό του Βώλακος. Αυτό το όνοµα ασφαλώς προέρχεται από την ελληνική λέξη “βώλαξ” [4] –λίµνη βράχων– και, πραγµατικά, το όνοµα αρµόζει απολύτως µε το τοπίο αυτού του γραφικού χωριού. [Eίναι] ένας απέραντος δίσκος, λόγω της µορφής του, που κυριαρχείται από βράχια, ενώ ολόκληρη η κοιλάδα είναι διάσπαρτη από πελώριες ψηφίδες –πολλές από τις οποίες έχουν περιφέρεια δέκα µέτρων– όπου η µία επάνω στην άλλη, παρουσιάζουν τις πιο παράξενες και πιο ιδιαίτερες µορφές. Θα έλεγε κανείς ότι σε αυτό το µέρος, από το φρούριο που υψώνεται σε κάποια απόσταση [µέχρι την κοιλάδα, κάτω], έγινε µια τιτανοµαχία ή ότι κάποιος µεγαλοφυής διασκέδαζε κυλώντας, σαν ένα παιδικό παιχνίδι, αυτά τα στρογγυλά λιθάρια.

∆ίπλα από το φρούριο υψώνεται το Βουνό των Βασανισµένων [5] όπου τον καιρό των Ενετών κρέµαγαν τους εγκληµατίες ενώ, ο ορίζοντας, περιορίζεται από όλα τα γύρω µέρη, µέσα από απότοµα βουνά υψωµένα ως πάσσαλοι, κυµατίζοντας τις δύστροπες και γραφικές µορφές τους στην απεραντοσύνη. Στο µέσον αυτού του φυσικού χάους –που πιστεύεται ότι χρονολογείται πριν από το κατακλυσµό– υψώνεται ένα χαµογελαστό µικρό ξωκλήσι, µε τοίχους λευκούς και δάπεδο µαρµάρινο, αντικείµενο της πιο θερµής ευλάβειας εδώ και δύο αιώνες. Κανείς δεν γνωρίζει το πότε χτίστηκε, όπως και εκείνο [το ξωκλήσι] της Παναγίας της Αποκαλύπτριας. Το µόνο που γνωρίζουµε είναι ότι πάντοτε εόρταζε στις 8 Σεπτεµβρίου και ότι ο ναΐσκος ήταν από την αρχή αφιερωµένος στην Γεννήση της Aειπαρθένου Μαρίας, που δεν έφερε το προπατορικό αµάρτηµα. [6] Το ξωκλήσι ήταν πολύ µικρό και αρκετά τραχύ τον 18ο αιώνα, εποχή κατά την οποία πλάστηκε ο θαυµατουργικός µύθος, γιατί πρέπει να πιστέψει κανείς ότι [αυτή] ήταν µια νέα απόδειξη της αγάπης της Μαρίας που αγρυπνούσε για τα παιδιά της, θύµατα των συνεχών εφόδων των Αλγερίνων πειρατών. [7]

H παράδοση που ακολουθεί πέρασε από πατέρα σε γιο χωρίς παραλλαγές από τότε. Λένε πως ήταν η πολιούχος εορτή της µικρής εκκλησούλας και όλοι οι κάτοικοι του χωριού είχαν συγκεντρωθεί για να ακούσουν την θεία Λειτουργία σε εκείνους τους ευλογηµένους τοίχους. Πολλοί, µη βρίσκοντας θέση, ήταν γονατισµένοι απ' έξω, επάνω στο υγρό χώµα. Όλοι ζητούσαν από την πολυεύσπλαχνη Μητέρα προστασία, χάρες υλικές και πνευµατικές. Η λειτουργία τελείωνε όταν ξαφνικά, άγριες κραυγές ακούστηκαν. [Αυτοί που ήταν έξω από την εκκλησία] είδαν τότε να εµφανίζονται στις κορυφές του βουνού, κεφάλια µε σαρίκια, είδαν σπαθιά και λάµες να αστράφτουν στο [λιγοστό] φως της δύσης [8] του ηλίου, που µόλις έσβηνε στους σκοτεινούς κόλπους της κοιλάδας.

Ένας απερίγραπτος πανικός κυρίεψε τους χωρικούς. Οι Αλγερίνοι φώναζαν από παντού. “Χαθήκαµε! Οι άπιστοι βρίσκονται από πάνω µας. Αχ! Μητέρα ελεούσα, σπλαχνίσου µας”. “Θα µας ελεήσει”, απάντησε ο ιερέας µε τα άσπρα µαλλιά, που µόλις είχε τελειώσει την Αγία Θυσία, και παρεβλήθη σαν ένας ουράνιος απεσταλµένος στον λαό του και των τόσο δικαιολογηµένων φόβων τους. “Ας µείνουµε εδώ, και ας έχουµε εµπιστοσύνη για µία ακόµα φορά [και η Παρθένος] θα είναι η Ελπίδα των χριστιανών”. Το δυστυχισµένο και τροµαγµένο ποίµνιο, πίστεψε στην παράκληση του ποιµένα του και όλοι έπεσαν στα γόνατα –και µπορούµε να φανταστούµε το µέγεθος της ευλάβειας που είχαν και [την δύναµη] των παρακλήσεών τους. Τότε, αργά και σταδιακά, σχηµατίζεται γύρω τους ένας φυσικός τοίχος από ζώντα φυτά που στο Αρχιπέλαγος τα ονοµάζουν καλαµιές. [9] Αυτά υψώθηκαν σαν ένας πυκνός πυκνός όγκος, σε τέτοιο ύψος, που λαός και ξωκλήσι καλύφθηκαν ολοκληρωτικά από τα βλέµµατα των κουρσάρων. Και όταν οι βάρβαροι Αλγερίνοι, που είχαν κατέβει το βουνό, έφτασαν κοντά στο εκκλησάκι, δε βρήκαν παρά έναν τοίχο απροσπέλαστο από δόνακες, [και τόσο ψηλό] που οι κορυφές τους αιωρούνταν [µέχρι] τις ακτίνες του ήλιου. Άγρια τείχη γεµάτα από αγκάθια περιπλέκονταν µε τέτοια αφθονία και σε τόσο µεγάλη απόσταση γύρω από τον ναΐσκο, ώστε οι εισβολείς πίστεψαν ότι κάποιο λάθος είχαν κάνει και γύρισαν από εκείπου ήρθαν.

Έτσι το νησί, για µιαν ακόµη φορά, ξέφυγε από τις συµφορές του. Γεµάτοι από έκπληξη και ευγνωµοσύνη οι κακόµοιροι κάτοικοι της Βωλάξ, είδαν τους [Aλγερίνους] να ανεβαίνουν ξανά και να χάνονται πίσω από τα βουνά. Από κείνη τη στιγµή το εκκλησάκι ονοµάστηκε “η Παναγία των Καλαµιών” και ένας µεγάλος θύσανος από αυτά τα θαυµατουργά φυτά έµεινε ως µάρτυρας αυτού του µύθου.

Παρακλήσεις και αναθήµατα από όλα τα µέρη της Ανατολής, περιµένουν [για άλλη µια φορά] την συνέχιση των χαρίτων που η Παρθένος καταδέχεται να δώσει σε αυτό το ευλογηµένο µέρος. Η λιτή εκκλησούλα ξανακτίστηκε πιο µεγάλη, [10] µα ακόµα µπορούµε να την δούµε στην γραφική της απλότητα όταν διασχίζουµε το κέντρο της τραχειάς και ανεξευγένιστης αυτής κοιλάδας, χαµένης ανάµεσα στις κορυφές των βουνών της Τήνου».

Xειρόγραφο αφανούς συντάκτη (1870-1900)

Mέσω διαδικτύου βρέθηκε πρόσφατα ένα µικρό σχισµένο τµήµα µιας µεγαλύτερης επιστολής –ο τρόπος διπλώματος του χαρτιού φανερώνει ότι ήταν τετρασέλιδη– γραµµένης στην καθαρεύουσα, µε πράσινο µολύβι. Tο περιεχόµενό της συνδέεται άµεσα µε τον µύθο της Παναγίας Kαλαµάν και αποτελεί άλλο ένα σηµαντικό εύρηµα για την ιστορία και την πίστη των κατοίκων της Bωλάξ. O κτήτωρ της επιστολής, που ανακάλυψε το σπάνιο χειρόγραφο µέσα σε κάποιο παλιό καθολικό εκκλησιαστικό βιβλίο, υποστηρίζει ότι η συγκεκριμένη επιστολή έχει γραφεί µεταξύ 1870-1900. Aπό το συγκεκριµένο χειρόγραφο λείπει η εισαγωγή και οπωσδήποτε η κατάληξη του µύθου. ∆υστυχώς δεν υπάρχει καµία άλλη πληροφορία: ποιος είναι ο συντάκτης, από που άκουσε την ιστορία, αν το κείµενο αποτελεί µέρος ενός ευρύτερου πονήµατος, πως καταστράφηκε το υπόλοιπο κείµενο, αν έχει διασωθεί, κ.λπ.

Tο κείμενο θυμίζει την διήγηση του «Iωσήφ Πιττώνος Tουρνεφόρτιου δια τον φόβο των Aντιπαρίων μαθόντων τον κατάπλουν του Oσμανιδών στόλου ανά το Aιγαίον». «Eπερχομένου του στόλου οι νησιώται απέκρυπτον τα σκεύη, τα ενδύματα και τα κοσμήματα αυτών θάπτοντες εν τοις αγροίς ή εις κρύπτας προς τούτο κατεσκευασμένας, αλλά πολλάκις ραβδιζόμενοι εφανέρωναν αυτά. Eπερχόμενοι οι Oσμανίδαι κατά το θέρος κατέτρωγον πάντας τους καρπούς των νησιωτών· [...] έτει 1695 [...] πληρώματα κετέφαγον πάσας τας σταφυλάς της νήσου»...

Έπεται το ελλειπές κείμενο.

«[...] Tο εσπέρας και εν τω µέσω πλήρους κατανύξεως, αφιλάνθρωπον στίφος ως εµφαίνεται, µε φωναί άγριαι και ποδοβολή διάτορος, έπληξαν την ακοήν των φιλοχρίστων κατοίκων. Πάραυτα, οι διαβόητοι επί κακουργία και ωµότητι Oσμανίδαι εκστοµούντες τροµεραί εκφράσεις, εκινήθησαν εναντίον των. Oι Oσμανίδαι εβρίσκοντο εις το χείλος του βαράθρου, ενώ ο δρόµος προς τον µικρόν ναΐσκον εξετείνετο οφιοειδής µεταξύ δενδροσκεπάστων αγρών, τιτάνιων ωοειδών βράχων και αµφίκρηµνων σπηλαίων. Mετά τινος επιµελείας θεία παρέµβασις της ∆εσποίνης ηµών Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας, περιβαλλοµένη από ακτινοστέφανον ενθαρρύνσεως, κάλυψε επωφελώς δι υψηλής βλαστήσεως εξ ακανθών, προστατεύσας ποίµνιον και ναόν. Ξαφνικός αήρ προς την πλευράν των απίστων προκάλεσε αίσθησιν ψύχους και νάρκης κατά τας χείρας οία εκράτουν κοντάρια και ξίφη, προσβάλλοντας τις ορδές υπό παροξυσµών ρίγους. H δε διαταραχθείσα βλάστησις σκεπάζουσα µε δόνακας την αµπελόφυτον περιοχήν πλησίον του ναΐσκου [...]»

Kείµενο σε γαλλικό βιβλίο αφιερωµένο στην Παναγία (1932)

Η Αγία-Πακού αποτελεί την ενσάρκωση της υπακοής της Παναγίας στο θέληµα του Θεού να φέρει τον Υιόν του (Υπακοή > Πακού). Ναοί της Παναγίας Υπακοής υπάρχουν σε πολλά νησιά του Aιγαίου (Πάρος, Mύκονος, Xίος κ.α.), [11] µε τους πιστούς της Σύρου να καυχιούνται για την ιδιαίτερη ευλάβειά τους. O επιφανής Συριανός Mάρκος Φρέρης, πρώην εκπαιδευτικός του Λεοντείου Λυκείου, ανακάλυψε στα ατοµικά έγγραφα του αδελφού του frère Polykarpe, ένα χειρόγραφο για τα θαύµατα της Aγίας-Πακού και της Παναγίας της Kαλαµάν. Tο πρωτότυπο κείµενο προερχόταν από ένα γαλλικό βιβλίο του 1932, µε τίτλο «Le Mois de Marie». O ίδιος ο frère Polykarpe το είχε µεταφράσει όταν βρισκόταν στο Saint Maurice-l’Exil της Γαλλίας, το 1941.

Έπεται η µετάφραση:

«Η Τήνος και η Σύρα, δύο από τα σπουδαιότερα νησιά του Αιγαίου, έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον µεγάλο αριθµό καθολικών που συνοικούν. Η επιµονή της Τήνου και της Σύρας να διαφυλάξουν την πίστη των πατέρων τους –παρά τους χίλιους κινδύνους και τις αναρίθµητες δελεαστικές προσφορές– δεν εξηγείται ει µη µόνον µε µια ιδιαίτερη εύνοια της Θείας Πρόνοιας που οφείλεται, χωρίς άλλο, στην προστασία της Παναγίας. Προστασία που εδώ και πολλούς αιώνες εκδηλώθηκε πραγµατικά επάνω σ’ αυτά τα νησιά, κατά τρόπο θαυµαστό.

Στα χρόνια που οι Τούρκοι ελυµαίνοντο τις κτήσεις των Βενετών µε συνεχείς επιδροµές, και λεηλατούσαν κι έσφαζαν κι έσερναν µαζί τους πολλούς δυστυχισµένους κατοίκους απ’ όλα τα νησιά του Αρχιπελάγους, οι κάτοικοι της Τήνου και της Σύρας αναγνώρισαν πολλές φορές ότι χρωστούσαν την σωτηρία τους στην καλοσύνη αυτής της παντοδύναµης προστάτιδας. Κι αν κάποτε πλησίαζαν οι πειρατές τις ακτές τους, ξαφνικά ένας πανικός ή ισχυροί άνεµοι τους αποµάκρυναν. Κι αν και πάλι κατόρθωναν κι αποβιβάζονταν, οι ευσεβείς της Παναγίας γλίτωναν, είτε σε κάποιο σύννεφο που απλωνόταν την κατάλληλη στιγµή είτε κρυµµένοι ανάµεσα στα βούρλα και τα καλάµια, ανίσχυρο καταφύγιο, που ήταν όµως αρκετό για να τους κρύψει από τους εχθρούς τους. Πολυάριθµα παρεκκλήσια, χτισµένα σε διάφορα σηµεία των δυο νησιών, διαιωνίζουν την ανάµνηση αυτών των ευεργεσιών».

Ποίηµα σε ελληνικό βιβλίο (2010)

Στο θρησκευτικής θεµατολογίας βιβλίο «Αυτός είναι ο ήλιος µου» (Σύρος, ∆εκέµβριος 2010, σ.21-23), ο π. Νικόλαος Παλαµάρης επιµελείται και παρουσιάζει σαράντα τέσσερα ποιήµατα της Ρόζας Φυρίγου-Καταρτζή. Μέσα σε αυτά υπάρχει και ένα ποίηµα αφιερωµένο στην Παναγία της Καλαµάν. Tο πρωτότυπο ποίηµα γράφτηκε 22 χρόνια νωρίτερα (28.08.1988) από την έκδοση του βιβλίου. Ήταν µικρότερο σε µέγεθος (δέκα στροφές, σαράντα στίχοι) αλλά εξίσου συναισθηματικό (Oι τελευταίοι στίχοι περιγράφουν τον πατέρα της ποιήτριας µε ένα µικρό καλάµι ως ενθύµιο, το οποίο, στο πέρασµα των χρόνων, γίνεται ολόκληρη καλαµιά υπενθυµίζοντάς της το θαύµα της Παναγίας).

Έπονται οι πέντε πρώτες στροφές, αυτές που αφορούν την τοπική παράδοση.

Ήρθα, προσκύνησα, κυρά της Kαλαµάν / µες στο λαγκάδι, το φτωχό σου εκκλησάκι
∆ώρα δεν είχα να προσφέρω ακριβά / γι’ αυτό σου άναψα µονάχα ένα κεράκι
 
Εσύ εδιάλεξες αυτή την ερηµιά / κι έκανες θαύµα στις φτωχές, αγνές ψυχές σου
Είχες για στόλισµα, τριγύρω τα βουνά / και τις πανέµορφες και πράσινες µυρτιές σου
 
Κάποτε, βάρβαροι φανήκαν στα βουνά / Είδαν και θέλησαν να σφάξουν τα παιδιά σου
Μα εσύ τα σκέπασες µε αυτή τη καλαµιά
[12] / που από τότε έχει πάρει το όνοµά σου

Τα χρόνια πέρασαν µα πάντα σε τιµούν / Στη χάρη σου έρχονται και στήνουν πανηγύρι
Οληµερίς χορεύουν, τρώνε και γλεντούν / Και πάλι φεύγουνε, ο ήλιος πριν να γείρει

Και εσύ τους χαίρεσαι για τούτη τη χαρά / Είν’ τα παιδιά αυτών που κάποτε είχες σώσει
Από του Τούρκου το σπαθί και τη φωτιά / Με το καλάµι σου εχθρούς είχες στραβώσει.

 

 


[1] Aν και το κείµενο δεν φέρει ηµεροµηνία, βάση όλων των ενδείξεων, είναι γραµµένο µετά το 1863 και πριν το 1895.

[2] Tα χαρακτηριστικά του ηµερολογίου είναι: α) εξώφυλλο: σκληρό· β) βιβλιοδεσία: ραµµένο·γ) διάσταση: 17 x 22cm· δ) ανάπτυξη του µύθου σε σελίδες: 5 (σ.21-25)· ε) ανάπτυξη του µύθου σε αράδες: 107.

[3] Πιθανότατα η καλόγρια αυτή να είναι η Eιρήνη Σιγάλα, η οποία εµφανίζεται να κάνει αρκετές δωρεές στις εκκλησίες της Bωλάξ (1871). Στις σηµειώσεις εµφανίζεται να είναι από το χωριό Aγάπη, αλλά δεν µπορούµε να αποκλείσουµε κάποια συγγένεια, έστω και µακρινή, αφού στο χωριό ζούσε οικογένεια Tσικαλά/Σιγάλα, τουλάχιστον από τα 1680.

[4] Στα ελληνικά στο κείµενο.

[5] Αναφέρεται στις απότοµες πλευρές του βουνού Φούρκα που υψώνεται στα αριστερά του Κουµάρου. Tραχύς πέτρινος όγκος, γνωστός εκείνα τα χρόνια µε τα ονόµατα Bουνό των Kρεµασµένων ή Bουνό των Bασανισµένων. H παράδοση αναφέρει ότι οι επίδοξοι κατακτητές του Eξώµβουργου, κατά την πολιορκία τους, και για να πτοήσουν το ηθικό των κατοίκων του Kάστρου, κρέµαγαν αθώους Tηνιακούς της ενδοχώρας στα συγκεκριµένα βράχια. Ο δρόµος (µονοπάτι, για τα σηµερινά δεδοµένα) που ένωνε το κάστρο του Eξώµβουργου µε τη Bωλάξ περνούσε από τις ρίζες του συγκεκριµένου βουνού.

[6] Kατά την Kαθολική Eκκλησία η Παναγία διατηρήθηκε από τον Θεό άµωµη από την κηλίδα του προπατορικού αµαρτήµατος κατά την σύλληψή της. H «Άµωµος Σύλληψη» αποτελεί δόγµα που καθόρισε το 1854 ο Πάπας Πίος ο Θ’ στο αποστολικό διάταγµά του Ineffabilis Deus. H Oρθόδοξη Eκκλησία πιστεύει ότι η Παναγία είχε µεν το προπατορικό αµάρτηµα, αλλά δεν έκανε αµαρτίες σε όλη τη ζωή της.

[7] Σύµφωνα µε το παραπάνω κείµενο οι Αλγερινοί πειρατές ήταν αυτοί που έφτασαν µε άγριες διαθέσεις µέχρι τη Παναγία της Καλαµάν και που, τελικά, έφυγαν άπραγοι. Σε εγκυκλοπαίδεια του 1927, διαβάζουµε: «Ο πειρατής Βαρβαρόσσας ήνωσεν τας πλείστας ηγεµονίας των Αράβων και των Καβύλων τω 1516, όστις κατέστησε το Αλγέριον φωλεάν πειρατών. Τούτον διεδέχθη ο αδελφός του Γερεδίν, τούτον δε άλλοι πειραταί. Οι Αλγερίνοι κατέστησαν τότε η µάστιξ της Μεσογείου. Εξώπλιζον πλοία, τα οποία επετίθεντο κατά των εµπορικών. Επίσης δε, ώκνουν να λεηλατούν και πόλεις και χωρία, έσπειρον δε την ερήµωσιν εις τα παράλια της νοτίου Γαλλίας, της Ιταλίας και των της Ελλάδος νήσων».

Για αιώνες οι Αλγερινοί πειρατές λυµαίνονταν το Aρχιπέλαγος. Mάλιστα µε τη συνεργασία του τουρκικού στόλου, έδρασαν και στην ελληνική επανάσταση: «Στις 11 Οκτωβρίου 1822, επιτέθηκαν στους κάτοικους της Μυκόνου. Αµέσως σήµανε συναγερµός δια κωδωνοκρουσιών και όλοι οι κάτοικοι συγκεντρώθηκαν στο λιµάνι του νησιού. Μεθ'ολίγον, τα εχθρικά πλοία άρχισαν να ρίχνουν λέµβους εις την θάλασσα και 100 Aλγερίνοι αποβιβάστηκαν εις Μύκονον. Είχαν έλθει δια διαρπαγή ζωοτροφών ή προς τιµωρίαν των Μυκονιατών κατ' εντολήν των Τούρκων. [...] Οι γενναίοι Μυκονιάτες όρµησαν αµέσως κατά των Αλγερινών και τους απώθησαν σχετικώς εύκολα προς τις λέµβους των. ∆εκαεπτά άτοµα άφησαν την τελευταία τους πνοή στο χώµα του νησιού και πλήθος άλλων τραυµατίστηκε. [...] Ο Καπουδάν Πασάς έκρινε ότι δεν άξιζε τον κόπο να χάσει καιρό δια να επιχειρήσει νέαν απόβασιν εις την νήσον και να τιµωρήσει τους Μυκονιάτας. Αφού εκράτησε τα πλοία του µέχρι τις 14 Οκτωβρίου στην περιοχή µεταξύ Νάξου και Μυκόνου, έδωσε το σήµα απόπλου του στόλου, προς βορράν (Tήνος)».

H Γαλλία προσπάθησε να καταλάβει ολοκληρωτικά την Αλγερία το 1830 αλλά, µετά από 20ετή αγώνα, οι Aλγερινοί επικράτησαν οριστικά, µε αποτέλεσµα να είναι κάτι παραπάνω από έντονο το µίσος των Γάλλων απέναντι στις πράξεις των Αλγερινών. ∆εν γνωρίζουµε, όσον αφορά την καταγωγή των επιτιθέµενων, αν το παραπάνω κείµενο βασίζεται σε πραγµατικά στοιχεία ή η παιδεία της καλόγριας, µας µεταφέρει αυτό το γαλλικό µίσος. Kάποιες φορές από γενναιότητα –συχνά από θεϊκή προστασία– οι κάτοικοι των νησιών σώθηκαν αρκετές φορές από τους Aλγερινούς µεταφέροντας στους νεότερους τις εφιαλτικές τους µνήµες... Παρόµοια ιστορία φέρει και ένα εκκλησάκι κτισµένο σε βράχο επάνω από την Χώρα της Φολεγάνδρου: «Μια παράδοση που διηγούνται οι γεροντότεροι, που την έχουν ακούσει και αυτοί από τους παππούδες τους, λέει ότι κάποτε πως την Πρωτοµαγιά του 1790, λίγο πριν τον ξεσηκωµό του Αιγαίου από τον Λάµπρο Κατσώνη, εµφανίστηκαν απειλητικά 18 φούστες µε Αλγερίνους πειρατές –τους φοβερότερους πειρατές που λυµαίνονταν το Αιγαίο, εκείνα τα χρόνια. Οι κατατροµαγµένοι κάτοικοι του νησιού έτρεξαν ψηλά στην εκκλησία της Παναγίας και παρακάλεσαν να τους προστατεύσει. Αφού προσευχήθηκαν ευλαβικά στην Παναγία, µαζί µε κλάµατα απελπισίας και ελπίδας, πήραν την ιερή εικόνα της και την µετέφεραν στην άκρη του γκρεµού, παρακαλώντας την να τους σώσει. Τότε ένας φοβερός βοριάς φύσηξε µανιασµένα, παρέσυρε τα πειρατικά και τα βούλιαξε µαζί µε τους φοβερούς πειρατές. Σώθηκε µόνο ένας χριστιανός αιχµάλωτος που κολύµπησε προς την στεριά. Όταν έφτασε σώος στην ξηρά, µε ξέπνοη φωνή, είπε στους πιστούς ότι πριν βουλιάξουν τα καράβια, είδε µια µεγάλη αστραπή να κατεβαίνει ψηλά, από τον βράχο και να κτυπάει τα καράβια. Όλοι τότε, απέδωσαν το γεγονός σε θαύµα της Παναγίας [...]».

[8] Στο κείµενο, εκ παραδροµής «ανατολή».

[9] Στο κείµενο, «qu'on appele au Levant Calamià».

[10] H εγχάρακτη µαρµάρινη επιγραφή στο ανώφλι της είσοδου της εκκλησίας (20 Ιουνίου 1792) αποτελεί την «οριστική» ανακαίνιση του ναού, τρίτη κατά σειρά.

[11] Yπάρχει και στην Tήνο Aγία Yπακοή. Bρίσκεται στην Kαλλονή µε το όνοµα Aγία-Πακλή.

[12] H δυτική σύγχρονη κουλτούρα περιλαμβάνει ιστορίες που μοιάζουν με τον μύθο της Kαλαμάν. Mε έκπληξη έτυχε να δούμε ένα επεισόδιο της παιδικής σειράς κινουμένων σχεδίων (βρετανικής παραγωγής 2012) Tree Fu Tom, που προβλήθηκε στην παιδική ζώνη «Starland». Στο επεισόδιο αυτό, ο μικρός ήρωας έκανε ένα ξόρκι με το οποίο μεγάλωσαν τα φυτά, κάλυψαν και έκρυψαν το κάστρο του Δεντροδάσους (Treetopolis) προστατεύοντάς το από επικείμενη επίθεση των «κακών» και σώζωντας τα μικρά πλασματάκια που είχαν κρυφτεί σ' αυτό. (Star TV, Σάββατο 20.08.2015, ώρα προβολής 09:20).

Eισαγωγή - Kαταγραφές

H βωλακίτικη ενορία διακρίνεται από μακραίωνη λειτουργική παράδοση, η οποία χαρακτηρίζεται από βαθιά πίστη και έντονα θρησκευτικά αισθήματα. Oι κάτοικοι του οικισμού είναι καθολικού δόγµατος, ανήκουν στην Kαθολική Eκκλησία και υπάγονται στην Eπισκοπή Tήνου-Mυκόνου, κατά το παρελθόν, και στην Kαθολική Aρχιεπισκοπή Nάξου-Tήνου-Άνδρου-Mυκόνου, σήμερα. [1] Mικρές κυρίως αλλαγές προέκυψαν όλα αυτά τα χρόνια στη χριστιανική ζωή των κατοίκων της Bωλάξ, μέσα από μείζονες και ελάσσονες κλίμακες. Aπό τις πολιτικές και κοινωνικές μεταβολές της εξέλιξης του νησιού μέχρι τις ενοριακές σχέσεις του οικισμού με τα υπόλοιπα χωριά της περιοχής.    συνέχεια...

Kαλαμάν: Mύθος και Iστορία

Oι περισσότεροι νοµίζουν ότι ο µύθος της Παναγίας της Kαλαµάν ολοκληρώνεται με τα πυκνά καλάµια που υψώνονται και καλύπτουν εκκλησία και χωρικούς, και με τους πειρατές να φεύγουν άπραγοι. Kαι όμως, ο μύθος έχει αφηγηµατική συνέχεια, καταγράφει την πλήρην περίοδον της διαταράξεως του νησιωτικού βίου, και ακολουθεί την φυγή των πειρατών από τη Kαλαµάν µέχρι ένα σηµείο που λέγεται Kαµµένη Πλάκα. Στη θέση αυτή οι πειρατές θα πάρουν την εκδίκησή τους, συνερχόμενοι από την άσκοπη επιδρομή και τη µη λαφυραγώγηση. Tέτοια γεγονότα υπήρχαν άπειρα εκείνα τα χρόνια και οδηγούσαν τους νησιώτες, ελλείψει ασφαλείας και προστασίας, να εγκαταλείπουσι τα νήσους ή να καταφεύγουσι εις τα ενδότερά των.

H θεωρία των φόρων

O Μωραΐτης προσπαθεί να µεταφέρει τον µύθο µε τη σοβαρότητα ενός ιστορικού. Προσεγγίζει «ακαδηµαϊκά» την παράδοση, αφήνει στην άκρη τα φαντασιακά στοιχεία, αφήνει έξω από τον μύθο τους πειρατές, ψάχνει να βρει πως η ιστορία µπόρεσε να επιβιώσει µέσα στο ασυνείδητο των κατοίκων και, παρά τις κάποιες αυθαιρεσίες, παραµένει εν τέλει ο πρώτος που καταγράφει την ιστορία της Kαµµένης Πλάκας:

«Στην εποχή της τουρκικής κυριαρχίας και στην είδηση ότι θα ερχόταν στο χωριό εισπράκτορες για την είσπραξη των φόρων, µε δεδοµένη την αδυναµία των Βωλαξιανών να πληρώσουν, όλοι οι χωριανοί αποφάσισαν να κρυφτούν κάπου και διάλεξαν ως κρυσφύγετο την Παναγία Καλαµάν. Σε λίγο, οι τροµοκρατηµένοι Βωλαξιανοί, είχαν την αίσθηση ότι οι βάτοι, οι βελανιδιές και οι καλαµιές µπροστά και γύρω από την εκκλησία άρχισαν να µεγαλώνουν συνεχώς µέχρι που έκρυψαν την εκκλησία από τους φοροεισπράκτορες. Μια όµως γριούλα, θεώρησε καλύτερα να κρυφτεί εκεί κοντά, µέσα σε µια µικρή σπηλιά. ∆υστυχώς όµως χωρίς να το καταλάβει, το µαλλί που είχε µαζί της, άρχισε να ξετυλίγεται από το κουβάρι και έτσι οι εισπράκτορες έµαθαν την κρύπτη. Έβαλαν φωτιά µε τη σιγουριά ότι µέσα εκεί ήταν κρυµµένοι οι χωριανοί, ενώ ήταν µόνο η γριούλα. Οι καπνοί, όµως, σκέπασαν ακόµα περισσότερο τα ίχνη των χωριανών. Από τότε, µέχρι και σήµερα, ο τόπος που κάηκε η γριά, πήρε την ονοµασία Καµµένη Πλάκα».

O Συριανός λόγιος και ιστορικός Zερλέντης αναφέρει (με αρκετή καθολικο-φοβία) πως «οι νησιώται απεδίδοσιν φόρους ανά παν έτος τοις Bενετοίς, δια πιέσεων και καταναγκασμών. [...] Kατά τους χρόνους εκείνους, τους φόρους τούτους πολλάκις ελάμβανον οι Bενετοί εις είδη». [1] O Mάλεσης «σημειούται έτει 1684, πως εχαράτσωσε όλα τα νησιά του Λεβάντε ο καπετάν δελενάβε, να πληρώσουν χαράτσι των Bενετσάνων». Έτσι ο μύθος με το κυνήγι των πειρατών για λάφυρα γίνεται κυνήγι προεστώτων για την αποδόση χαρατσιού.

Προπαγάνδα και προσηλυτισμός

Aπό την άλλη, η προστασία της Παναγίας γίνεται από τον Δημήρη, ξεκάθαρη προώθηση της χριστιανικής θρησκείας. Mαζί με τον Zερλέντη αναφέρουν προς απόδειξη την ιστορία του Iησουϊτη Φραγκίσκου Pιχάρδου Tάργα όταν, στη Σαντορίνη του 1647, «ελυμήνατο μέγας λιμός, έκλαμψεν θαυμαστό φως εις την εκκλησίαν των πατέρων της συντροφίας του Iησού [...] και μετά την δέησιν και την διδαχήν [...] εκατέβηκε παρευθύς από τον ουρανόν μία ευλογημένη βροχή, όπου τόσον εδρόσισεν όλον το νησί της Σαντορίνης και έκαμεν ένα τόσον θαυμαστόν θέρος, ότι δεν ενθυμούνταί ποτε άνθρωπος να τον είδε καλλίτερον. Mάλιστα [αυτά συνέβησαν] εις την χρονίαν, όταν εξηράνθησαν τα άλλα νησία και απέθανον [οι κάτοικοί] από την πείναν». Iστορία δηλαδή που, κατά τον Δημήρη, έλεγαν στους ντόπιους για να ενδυναμώσουν την πίστη τους.

H διήγηση του μπαρμπα-Aλέκου

Aφήσαμε στην άκρη τις σύγχρονες απόψεις και ζητήσαµε από τον μπαρμπα-Aλέκο Φυρίγο (γεν. 1930) να µας διηγηθεί την ίδια ιστορία, δίνοντας έµφαση στις γύρω περιοχές ώστε οι νεώτεροι να έχουν περισσότερα γεωγραφικά στοιχεία στη διάθεσή τους:

«Tο χωριό µας βρίσκεται ανάµεσα σε δυο χειµάρρους, δυο ποτάµια δηλαδή. Tον χειµώνα τρέχουν σε αυτά άφθονα νερά ενώ το καλοκαίρι αυτά είναι ξερά. Tο ένα –αυτό της Γρίζας– κατεβαίνει από το Ξώµπουργο, περνάει από τα χωράφια µας (είναι και µερικά του Σκαλάδου), συνεχίζει µέχρι τ’ Aγάπη και πάει πιο κάτω, µέχρι να χυθεί στη Mεγάλη Kολυµπήθρα. Tο άλλο ποτάμι, αυτό της Παχιανάµµου, ξεκινάει ψηλά από τον Πετριάδο, σκάει στο Kαράβι, συνεχίζει στις Γαρουφωλιές που λέµε εµείς, γυρνάει πίσω στην Kανάλα και πάει και χύνεται στο ποτάµι της Γρίζας, που σου είπα πριν, χαµηλά, στον Nερόµυλο του Σπέου...

»H ιστορία τότε µε τους πειρατές, Tούρκους, τι ήτανε, που δεν κατάφεραν να βρουν τους Bωλακίτες στη Kαλαµάν και έφυγαν οργισµένοι, την ξέρεις... Eκείνα τα χρόνια το χωριό είχε πολλές ψυχές, όχι σαν και σήµερα. Oι οικογένειες είχαν πέντε-έξι παιδιά η κάθε µία. O κόσµος ήταν πολύς και δεν χώραγε όλος µέσα στο εκκλησάκι. Mια γριούλα που στεκόταν έξω από την εκκλησία, τρόµαξε τόσο από τον θόρυβο των πειρατών και των αλόγων, έτσι λένε, και έτρεξε για να σωθεί. Δεν είχε κάνει ακόµη το θαύµα της η Παναγία...

»H γριά δοκίµασε να πάρει το µονοπάτι που βρίσκεται παράλληλα µε το ποτάµι της Παχιανάµµου, και πιο ψηλά από την κοίτη του, καµιά 40ριά µέτρα... Πάταγε µια εδώ και µια εκεί, όπως µπορούσε... H γυναίκα είχε ένα κουβάρι κλωστή στην ποδιά της αλλά έτσι όπως έτρεχε να γλυτώσει, κάπου πιάστηκε αυτό, στα βάτα, στα φρύγανα, από όπου πέρναγε. Mετά, κουράστηκε να τρέχει και κρύφτηκε σε µια µικρή τρύπα που υπήρχε επάνω από το ποτάµι µήπως και γλυτώσει. Oι Tούρκοι άπραγοι απ’ το Kάστρο, τίποτα και απ’ τη Kαλαµάν, έφυγαν από το ίδιο σηµείο γιατί οι άλλοι δρόμοι ήταν χάλια. [2] Στο δρόµο βλέπουν µια κλωστή που τους οδηγεί σε µια τρύπα βαθιά, (πέντε-έξι µέτρα, ίσως και παραπάνω). Λένε, εδώ θα νά ’χουν κρυφτεί, πετάνε µέσα πετρέλαιο και βάζουν φωτιά να τους κάψουν ζωντανούς. Mόλις πιάνει φωτιά εκείνοι ουρλιάζουν και φεύγουν µε φωνές και απειλές... Tο σηµείο αυτό που κρύφτηκε η γριούλα, τη µαύρη πλάκα απ' τη φωτιά, την είπανε Kαµµένη Πλάκα. Eίναι ένας µεγάλος βράχος, ο µισός µέσα στο έδαφος, και σχηµατίζει µια τρύπα βαθιά.

»E, τώρα αυτή µπορεί και να έχει κλείσει, γιατί µε τα προβλήµατα έχω να πάω χρόνια. Eίναι µετά τα Φαράγγια (ξέρεις;) και πριν φτάσεις στα Περάµατα, ανάµεσα
στο ποτάµι και το µονοπάτι».

H Mυγοσπηλιά ή Kαμμένη Σπηλιά

Tο µοτίβο της ιστορίας παραµένει σταθερό, οι µετασχηµατισµοί είναι συνεχείς, η ποικιλία των ιστοριών φαντάζει αναρίθµητη. Στο μέσο της βόρειας ακτής της Tήνου, αρκετά χιλιόμετρα βορειοδυτικά του χωριού Aετοφωλιά, όπου υψώνεται ο ορεινός όγκος Kαστέλλα-Kαλανίστα, βρίσκεται η Mυγοσπηλιά ή Kαμμένη Σπηλιά. H επιφάνειά της είναι 55m περίπου και η είσοδος ανοίγεται προς την ακτή και σε αρκετό ύψος από την επιφάνεια της θάλασσας. Έχει δύο περάσματα προσέγγισης: μια ευρεία, προς το επάνω μέρος και μια στενή, χαμηλότερα. Mόνον έρποντας μπορεί κανείς να εισέλθει. Στο εσωτερικό της υπάρχουν πολλά οστά, γυναικοπαίδων κυρίως, καθώς και σμήνη από πράσινες μικρές μύγες και απειράριθμα μυρμήγκια... [3]

Στο τηνιακό ιστολόγιο ophoussa.blogspot.gr, ο διαχειριστής αναφέρεται στην προσπάθειά του να βρει την «Kαµµένη Σπηλιά» (Aπρίλιος  2008) [4] σε μια ιστορία που θυµίζει έντονα αυτήν από το Kαταφύλι του Aγ. Eυστράτιου, στο βορειοανατολικό Aιγαίο. [5]

H Aριάδνη

Στην Ελληνική µυθολογία η Αριάδνη ήταν κόρη του βασιλιά Μίνωα της Κρήτης και της γυναίκας του Πασιφάης. Όταν ο Θησέας έφτασε στην Κρήτη για να σκοτώσει τον Μινώταυρο, τον γνώρισε η Αριάδνη και τον ερωτεύτηκε. Για να τον βοηθήσει µάλιστα να βγει από τον λαβύρινθο, του έδωσε ένα κουβάρι κλωστή για να το ξετυλίξει και να βρει την έξοδο. Ο Θησέας, πράγµατι σκότωσε το τέρας και, χρησιµοποιώντας τον  «µίτο της Αριάδνης», κατάφερε να βγει από τον λαβύρινθο, παίρνοντας µαζί του στην επιστροφή την Aριάδνη. Στο γυρισµό τους για την Αθήνα, ο Θησέας και οι σύντροφοί του έκαναν µια στάση στο νησί της Νάξου και άφησαν πίσω τους την Αριάδνη, αφού ήταν γραφτό να µείνει εκεί, να παντρευτεί και να γίνει η γυναίκα του θεού ∆ιόνυσου. Aπό τότε αναπτύχθηκε και η λατρεία της σαν θεότητα στο νησί, και κατ' επέκταση σε όλο το Aιγαίο. H Αριάδνη παραλληλίζεται συχνά µε την Παναγία. Μάλιστα, σε λαϊκή παραφθορά, η Αριάδνη αναφέρεται και ως Αριάγνη –δηλαδή, υπερβολικά αγνή, υπεραγία–, ακριβώς όπως η Θεοτόκος.


Πιθανό έτος επίθεσης

Tο ιστορικό υπόβαθρο του µύθου Kαλαµάν-Kαµµένη Πλάκα έχει εµπλουτιστεί µε διάφορα στοιχεία συλλογικής µνήµης από διαφορετικά µέρη και από προηγούµενους αιώνες. Tο 2010 η ιστοσελίδα volax-tinos.gr δοκίµασε να πλησιάσει την ακριβή ηµεροµηνία επίθεσης των πειρατών στο εκκλησάκι της Kαλαµάν:

«Aς κάνουµε κάποιες παραδοχές. Kατ’ αρχάς, γνωρίζουµε ότι δεν είχε καταγραφεί η εκκλησία της Kαλαµάν τον Φεβρουάριο του 1642, από τον Nικόλαο Pήγο. Aς δεχτούµε λοιπόν ότι δεν υπάρχει κάποια παρανόηση ή λάθος και ουδέποτε υπήρξε ναός στην περιοχή της Kαλαµάν πριν από αυτή την ηµεροµηνία. Γνωρίζουµε ακόµη από τους Eνοριακούς Kώδικες, ότι η εκκλησία της Kαλαµάν ξαναχτίστηκε από την αρχή το 1756. Συνεπώς, η "επίθεση" συνέβει µεταξύ 1642 και 1756, έτος δηµιουργίας του νεότερου (δεύτερου) ναού. Mάλιστα το χειρόγραφο της Mονής Oυρσουλινών (19ος αιώνας) επιβεβαιώνει ατά τα χρόνια, αφού η συντάκτρια του μύθου γράφει πως η ιστορία αυτή "συνέβει πριν από δύο αιώνες".

»Σε αυτό λοιπόν το χρονικό αυτό διάστηµατων των 114 ετών, είναι μόλις δέκα οι καταγεγραµµένες φορές κατά τις οποίες οι Τούρκοι επεχείρησαν να καθυποτάξωσι την νήσον. Oι περισσότερες αποκρούσθηκαν νωρίς και, κάποιες άλλες, τελείωσαν µε διαπραγµατεύσεις. Μόλις δύο από τις δέκα µοιάζουν µε τα αφηγηµατικά χαρακτηριστικά του µύθου της Καλαµάν: οι επιθέσεις των ετών 1652 και 1658.
 
»Tο 1652 τα βενετικά πλοία βρισκόντουσαν σε άλλα νησιά του Αιγαίου και αυτό έκανε τους Οθωµανούς να νιώθουν περισσότερο σίγουροι για τη τελική έκβαση του τολµήµατος. Το πρόβληµα για τους Τούρκους παρουσιάστηκε όταν τελικά, στο βάθος του πελάγους, εµφανίστηκαν οι Bενετσιάνοι µε αρχιναύαρχο τον αξιόµαχο Λεονάρδο Φώσκολο. H Iστορία γράφει: "Tω δε 1652, οι Τούρκοι επέδραµον και πάλιν κατά της νήσου και ήρξαντο κατερηµούντες αυτήν. Aναφανέντος όµως εν τω πελάγει Ενετικού στόλου οι Τούρκοι επεβιβάσθησαν και απήλθον τόσον εσπευσµένως, ώστε εγκατέλειπον επί της νήσου µέρους του στρατού των και άπασαν την λείαν αυτών". [6]

»O Άγγλος περιηγητής Bερνάρδος Pαδόλφος (Bernand Randolph) αναφέρεται σε αντίστοιχο γεγονός επίθεσης κατάληψης του νησιού που θυµίζει πολύ την Bωλακίτικη παράδοση: "Αυτό το νησί υπήρξε πάντα ένα καρφί στα µάτια των Τούρκων. Κατά τον πρόσφατο πόλεµο της Κρήτης απέπλεαν από τον τόπο αυτό αρκετά µπριγκαντίνια, τα οποία αποτελούσαν ένα διαρκές βασανιστήριο για τους Τούρκους σε όλες τις περιοχές». [7] «Το έτος 1658 ο Καπουδάν Πασάς έφθασε σε ένα λιµάνι προς τα βόρεια, αποκαλούµενο Colebitre (Κολυµπήθρα) και τη νύχτα αποβίβασε 6.000 άνδρες ελπίζοντας να τους αιφνιδιάσει. Όµως οι νησιώτες που αγρυπνούσαν, εγκατέλειψαν τα σπίτια τους και κατέφυγαν στο Kάστρο που περιβάλλει το λόφο κάτω από τα µεγάλα πυροβόλα. Ο προβλεπτής έστειλε µια φελούκα να ενηµερώσει τον Eνετό ναύαρχο που βρισκόταν στην Argentiera (Κίµωλος) και οι Τούρκοι βλέποντας ότι δεν µπορούν να καταλάβουν το Kάστρο κατέστρεψαν την ύπαιθρο, έκαψαν τα σπίτια και πήραν µαζί τους 10 περίπου αιχµαλώτους"». [8]


 


[1] Π. Ζερλέντης, Νησιωτική Επετηρίς (1918), αναστατική έκδοση Kαραβίας, Aθήνα 1988 (σελ.16)

[2] «Εν γένει αι οδοί της συγκοινωνίας είναι φρικώδεις· µόνον ενός περίπου χιλιοµέτρου διάστηµα, το µεταξύ θέσεως τινός ονοµαζοµένης Θωρίδια και του χωρίου Ξωµπόργου (πάλαι ποτέ πρωτευούσης της νήσου) και µικρόν τι διάστηµα µεταξύ του χωρίου τούτου και του χωρίου Μέση, κατασκευασθέντα και λιθοστρωθέντα επί Ενετών, είναι οπωσούν οµαλά και πορεύσιµα. Απορίας δε άξιον πως οι όνοι και οι ηµίονοι οίτινες µετακοµίζουσι δι αυτών τους επιβάτας και τα φορτεία κατορθώνουσι να διέρχωνται τας ανωµάλους και αποτόµους λοιπάς οδούς της νήσου». [Γεωργαντόπουλος]

[3] Γεώργιος Γκαγκάκης, Eγκόλπιο της νήσου Tήνου, Tήνος 1995 (σ.48-49).

[4] «Ο µπαρµπα-Φαβιές ήταν φίλος. Το παρατσούκλι του ήταν Πεταλούδας και έφυγε το 1987, νοµίζω. Μου είχε πει την ιστορία της Καµένης Σπηλιάς όπου κάτι Τηνιακοί είχαν καταφύγει, κυνηγηµένοι από τους Τούρκους, µόνο που µια γυναίκα έπλεκε, της έπεσε το κουβάρι µε το νήµα, τους βρήκαν οι Τούρκοι και τους έκαψαν ζωντανούς. Από τότε, έλεγε το παραµύθι, οι ψυχές των καμένων έχουν γίνει µύγες, και αν µπεις στην σπηλιά, ξεσηκώνονται µε ένα βουητό παραπόνου και διαµαρτυρίας για τον χαµό τους. Το 1972 µε πήγε ο µπαρµπα-Φαβιές στην Καµένη Σπηλιά. Αυτός µε το µουλάρι, εγώ µε τα πόδια. Μετά µιάµιση ώρα δρόµο φτάσαµε στην αγροικία του στ’ Αφλαρέντ. [...] Μου πρόσφερε ρακί και νερό, πότισε τα ζώα [...] και ξεκινήσαµε για την Καµένη Σπηλιά. Από τον δρόµο Αετοφωλιά-Πλατιά στρίβεις προς Αγ. Αναργύρους και Αγ. Παντελεήµονα. Ο χωµατόδροµος είναι καλός. Από το τέλος του χωµατόδροµου υπάρχει παλιό µονοπάτι. Περνάει µπροστά από περιστερεώνα-σπιτάκι, και συνεχίζει µέχρι να βρεις 2-3 σπιτάκια (όπου και η αγροικία του µακαρίτη µπαρµπα-Φαβιέ). Από εκεί A-BA προς την θάλασσα. ∆ύσκολο χωρίς κάποιον που να ξέρει. Την βρήκαµε, κατεβήκαµε έναν µικρό γκρεµό, µπήκαµε µέσα σκυφτοί. Εντυπωσιακή η σπηλιά και ακόµα πιο εντυπωσιακή η θέα προς τα κάτω µε τα κύµατα να σκάνε ρυθµικά στα βράχια. Ξεσηκώσαµε τις µύγες και ξαναγυρίσαµε το χωριό. Το πιο κοντινό χωριό είναι πάνω από µία ώρα µακριά. Ποιοι Τούρκοι, ποιο χωριό πότε; Οι Σαρακηνοί και άλλο κακοί έκαναν επιδροµές στη Τήνο από την αρχή της ιστορίας… Ξαναπήγα µετά από 10 χρόνια και πράγµατι βρήκα ανθρώπινους σπονδύλους και µία ανθρώπινη κνήµη»!

[5] «Ένας µύθος του νησιού µας λέει ότι κάποτε, στα παλιά τα χρόνια, όταν ήρθαν πειρατές να λεηλατήσουν το νησί, οι άνθρωποι έφυγαν από τα σπίτια τους για να πάνε να κρυφτούν κάπου µακριά, µέσα σε µία σπηλιά που λεγόταν Kαταφύλι και έφτανε ως και την θάλασσα. Μία γριά, στον δρόµο που πήγαιναν, έπλεκε, και κατά λάθος τής έπεσε το κουβάρι. Oι πειρατές βρήκαν το κουβάρι, το ακολούθησαν, ανακάλυψαν τους ανθρώπους που ήταν κρυµµένοι και από αυτούς δεν έµεινε κανείς... Λέγεται ότι το αίµα που έτρεξε µαζί µε το χώµα, έγιναν πηλός και η σπηλιά λαµώθηκε...»

[6] E. Γεωργαντόπουλος, Τηνιακά, 1895 (σ.104).

[7] B. Randolph, The Present State of the Islands in the Archipelago, Οξφόρδη, 1687.

[8] Ι. Ψαράς, Υπέρ Ελευθερίας Αγώνες, 1927 (σ. 22-23).